Artikel

Arbeidsongeval: tijdelijke werkwijze, geen tijdelijke risicoanalyse

Op 3 april 2025 vulde een werknemer van een chemische producent in de Kempen met de hand kleine flesjes ontstopper die voor 96 procent uit zwavelzuur bestond. Gewoonlijk deed een machine dat, maar die werd op dat moment aangepast. Tijdens het werk schoot een verbinding van de tijdelijke installatie los, en de man kreeg het zuur over gezicht, hals en ledematen. Hij was een week in dienst. Volgens het arbeidsauditoraat had het bedrijf voor die tijdelijke werkwijze geen risicoanalyse gemaakt, waardoor onder meer een spatscherm ontbrak. Het auditoraat vordert een geldboete van 144.000 euro.

De zaak loopt voor de correctionele rechtbank in Turnhout en wordt op 4 januari voortgezet. Wat hieronder over de feiten staat, is de lezing van het auditoraat of van de verdediging; de rechtbank heeft nog niets vastgesteld.

Het auditoraat spreekt van een structureel probleem, de verdediging van gedeelde verantwoordelijkheid

Het auditoraat somde meer op dan het ontbrekende spatscherm. De verstrekte handschoenen waren volgens de auditeur ongeschikt, een punt waarover inspecteurs al in 2019 hadden gewaarschuwd. Er was een taalbarrière, en degelijke instructies ontbraken: de werknemer zou het werk hebben aangeleerd door collega’s na te doen. Het bedrijf kende in 2017 al een gelijkaardig ongeval, en amper twee weken voor dit ongeval noemde een controleur de werkmethode nog onverantwoord.

De verdediging betuigde medeleven, maar wees het verwijt van structurele verwaarlozing af. De man kreeg volgens haar wel een opleiding en droeg zuurbestendige kledij. De ernst van de letsels lag volgens de advocaat van het bedrijf deels aan het vest dat hij niet tot bovenaan dichthield, omdat hij het hinderlijk vond. Volgens zijn eigen advocaat kampt de man nog dagelijks met zware fysieke en psychische littekens.

Het gaat om een kleine onderneming: de jaarrekening over 2025 vermeldt 3,2 voltijdse equivalenten.

Lees ook: Generieke risicoanalyse volstaat niet: de explosie die een werkgever 24.000 euro kostte

De vulmachine was de belangrijkste beschermingsmaatregel

Een vulmachine houdt mensen weg van het product. In de rangorde van artikel I.2-7 van de codex is dat een maatregel van het hoogste niveau, omdat ze het risico voorkomt in plaats van de schade te beperken. Wanneer een mens het werk van de machine overneemt, valt die bescherming weg. Wie dan aan de vulpost staat, neemt de plaats in van de machine, met het zuur binnen handbereik.

Voor chemische agentia is de codex daarover uitdrukkelijk. Artikel VI.1-7 vraagt een bijgewerkte risicoanalyse wanneer er veranderingen hebben plaatsgevonden. Artikel VI.1-10 laat nieuwe werkzaamheden met gevaarlijke chemische agentia pas beginnen na een risicoanalyse en na de nodige preventiemaatregelen. Een handmatige vulpost die er staat omdat de machine wordt omgebouwd, past in beide bepalingen. Dat ze tijdelijk bedoeld is, maakt de verplichting niet lichter.

Artikel VI.1-16 legt daarna de volgorde van de maatregelen vast. Eerst komen werkprocessen en technische maatregelen die het vrijkomen van het product voorkomen, dan collectieve bescherming bij de bron, en pas daarna persoonlijke bescherming. Een spatscherm hoort bij de tweede trede, handschoenen en een vest bij de derde. Wie een tijdelijke werkwijze zonder analyse opstart, belandt zo meteen op de laatste trede.

Ook de tijdelijke opstelling zelf verdient aandacht. Volgens het auditoraat schoot een verbinding los. Een geïmproviseerde verbinding voor geconcentreerd zuur vraagt vooraf één concrete vraag: wat gebeurt er als ze loskomt, en waar staat iemand op dat moment?

In juli besprak ik het vonnis tegen een andere onderneming. De Antwerpse rechtbank verweet dat bedrijf een risico-inschatting die niet afdaalde tot de concrete werf. In Grobbendonk lag het probleem volgens het auditoraat nog een stap eerder. Voor de concrete situatie bestond helemaal geen analyse, omdat die situatie pas met de ombouw van de machine ontstaan was.

Lees ook: Dodelijk arbeidsongeval: het hek werd beveiligd, de klim op de band bleef

Een week in dienst, en het werk aangeleerd door te kijken

Artikel I.2-15 van de codex verplicht de werkgever om het onthaal van elke nieuwe werknemer te organiseren en een ervaren werknemer aan te duiden die de nieuwkomer begeleidt. Volgens artikel I.2-11 moet de hiërarchische lijn zich er bovendien van vergewissen dat werknemers de gekregen informatie begrijpen. Bij een taalbarrière is dat geen formaliteit.

Werk aanleren door collega’s na te doen, kan een vorm van begeleiding zijn. Een nieuwkomer neemt dan wel ook de gewoonten en omwegen van die collega’s over. Bij een tijdelijke werkwijze is er bovendien weinig ervaring om door te geven, omdat ze maar sinds kort bestaat. Een nieuwe werknemer hoort daarom niet als eerste op de taak te staan waarvoor nog geen vaste werkwijze bestaat.

Lees ook: Eindwerk - Taal is veiligheid: optimaliseer je communicatie met anderstalige werknemers

Het vest stond open. Wat zegt dat?

Het argument van de verdediging verdient een ernstig antwoord. De welzijnswet verplicht werknemers om de beschermingsmiddelen die ze krijgen correct te gebruiken. Bij geconcentreerd zwavelzuur bepalen het contactoppervlak en de contactduur samen hoe zwaar de letsels worden. Het zuur onttrekt water aan het weefsel en geeft daarbij warmte af, zodat een chemische en een thermische brandwonde tegelijk ontstaan. Een vest dat openstaat, laat dus meer huid onbeschermd.

De codex stelt echter ook eisen aan het beschermingsmiddel zelf. Artikel IX.2-9 vraagt dat een persoonlijk beschermingsmiddel is afgestemd op de ergonomie, het comfort en de gezondheid van de werknemer, en na afstelling geschikt is voor de drager. Een vest dat zo hindert dat het openblijft, zegt dus ook iets over de keuze van dat vest.

Bovendien komt persoonlijke bescherming volgens artikel IX.2-2 pas aan bod wanneer collectieve maatregelen het risico niet voldoende beperken. Een spatscherm werkt ook bij wie de kraag openlaat. En het zuur raakte ook het gezicht en de ledematen, waar een gesloten kraag geen verschil maakt.

Lees ook: Chemische producten: het juiste paar handschoenen maakt het verschil

Wat preventieadviseurs hier nu al mee kunnen

Het vonnis komt later, maar deze punten hangen er niet van af. Ze zijn mijn vertaling naar de praktijk en komen niet uit het dossier.

  • Behandel elke terugval van automatisch naar handmatig werk als een nieuwe werksituatie. Maak vóór de start een taakrisicoanalyse en stel daarin uitdrukkelijk de vraag welke bescherming de machine bood die nu wegvalt.
  • Neem tijdelijke opstellingen, slangen en geïmproviseerde verbindingen op in die analyse, met het scenario dat ze loskomen.
  • Ga na of een nooddouche en een oogspoeling binnen bereik liggen van een tijdelijke vulpost met bijtende producten. Ze verhuizen niet vanzelf mee.
  • Zet een nieuwe werknemer niet op een tijdelijke of afwijkende taak zonder aangeduide ervaren collega, en ga na of de instructie begrepen is.
  • Wordt een beschermingsmiddel niet gedragen zoals bedoeld, bespreek dan met de dragers en de arbeidsarts waarom, en pas de keuze aan.
  • Geef elke opmerking van een inspecteur een verantwoordelijke en een termijn, en sluit ze pas af na controle ter plaatse.
Lees ook: Het bijna-ongeval werd onderzocht, het risico bleef

Zes jaar in de leiding

Het bedrijf maakt producten om verstopte sanitaire leidingen vrij te maken. Volgens het auditoraat bleef in het eigen bedrijf een waarschuwing over handschoenen zes jaar steken, van 2019 tot het ongeval. In januari gaat het proces verder over schuld en straf. De vraag voor andere bedrijven heeft geen vonnis nodig: welke opmerking van een inspecteur staat bij hen al jaren open?

Elke week één mail met een persoonlijk essay en de artikels van die week.