Bij bijna de helft van de Nederlandse werkgevers met veel nachtwerk is de belangrijkste reden economisch: productiedoelen halen of klanten sneller bedienen. Dat blijkt uit onderzoek dat de Nederlandse Arbeidsinspectie op 3 november publiceerde. Voor Belgische preventieadviseurs is het rapport ook heel relevant. Sinds 1 juni 2026 is nachtarbeid hier in alle sectoren toegelaten, en hoeft een werkgever zich niet langer op een wettelijke uitzondering te beroepen.

Wat de Nederlandse inspectie vond
De Arbeidsinspectie keek naar 285 werkgevers, vooral in industrie (voeding inbegrepen), transport, zorg, horeca en distributie. Bij 193 van hen ging het om een onderzoeksbezoek, bij 92 om een inspectie van de arbozorg en de Arbeidstijdenwet. De selectie is volgens de inspectie zelf niet representatief, maar gericht op sectoren waar structureel ’s nachts gewerkt wordt.
Bij 46 procent van de onderzochte werkgevers was een economische reden doorslaggevend. Bij 41 procent volgde het nachtwerk uit de aard van het werk: zorg die niet kan wachten, installaties die niet stil kunnen. Bijna negen op de tien werkgevers zien geen ruimte om nachtwerk verder af te bouwen. De inspectie erkent daarbij een reëel probleem: wie als enige afbouwt, riskeert een concurrentienadeel zolang de rest van de sector dat niet doet.
Bij de 92 inspecties moest de inspectie bij bijna twee op de drie werkgevers optreden, met waarschuwingen en boetes. In 44 bedrijven schoot de arbozorg tekort, meestal omdat nachtwerk ontbrak in de risico-inventarisatie, de Nederlandse tegenhanger van onze risicoanalyse. In 35 bedrijven werden de arbeidstijdenregels overtreden: te lange nachtdiensten en te weinig herstel nadien.

Lees ook: Meer maatwerk nodig tegen gevolgen nachtwerk
Sinds 1 juni vraagt de Arbeidswet geen reden meer
Tot eind mei gold in België een principieel verbod op arbeid tussen 20 en 6 uur (artikel 35 van de Arbeidswet van 16 maart 1971). De uitzonderingen stonden in de wet of in een koninklijk besluit en golden voor bepaalde sectoren, activiteiten of werknemers. Voor de wettelijke uitzonderingen was het criterium dat de aard van het werk of de activiteit nachtarbeid rechtvaardigde. In de loop der jaren kwamen er uitzonderingen bij, onder meer voor de logistiek van e-commerce.
De wet van 18 mei 2026 houdende diverse arbeidsbepalingen (Belgisch Staatsblad van 1 juni 2026) schaft dat verbod af. De algemene definitie blijft: nachtarbeid is arbeid tussen 20 en 6 uur. Voor wie sinds 1 juni in dienst kwam in de distributie en aanverwante sectoren, e-commerce inbegrepen, zijn nachtpremies en -voordelen wel alleen nog verplicht tussen 23 en 6 uur. Wat overblijft, zijn procedures. Het uurrooster moet in het arbeidsreglement of in een cao staan. Wie gewoonlijk tussen middernacht en 5 uur laat werken, moet bovendien vooraf de werknemersvertegenwoordiging of het personeel raadplegen.
Het onderscheid dat de Nederlandse inspectie maakt tussen noodzakelijk en economisch gemotiveerd nachtwerk, heeft in het Belgische arbeidsrecht dus geen gevolg meer. De inspectie ziet ook een rol voor de overheid, bijvoorbeeld met eenvoudiger en strengere regels. België koos dit voorjaar voor de eerste helft van die formule.
Lees ook: Opinie: Impact van nachtarbeid
De vraag verhuist naar de risicoanalyse
De welzijnsregels voor nachtarbeiders zijn niet gewijzigd. Ze staan in titel 1 van boek X van de codex over het welzijn op het werk en gelden ongeacht de procedure waarmee het nachtwerk werd ingevoerd. Daarboven staan de algemene preventiebeginselen van artikel 5 van de Welzijnswet. Het eerste beginsel is risico’s voorkomen; pas wat niet voorkomen kan worden, wordt geëvalueerd en beperkt.
Die volgorde kent elke arts van het voorschrijven: eerst de indicatie, dan de dosis, dan de opvolging van bijwerkingen. Het arbeidsrecht vraagt sinds juni niet meer naar de indicatie. Wie het eerste preventiebeginsel ernstig neemt, stelt die vraag daarom in de risicoanalyse zelf: moet deze taak ’s nachts gebeuren, en zo ja, in deze omvang?
Hoe Belgische werkgevers het daar doen, valt uit de Nederlandse cijfers niet af te leiden. Wel is duidelijk waar de inspectie de zwakke plek vond. Bij 54 procent van de werkgevers stond nachtwerk niet als apart risico in de inventarisatie, en bij 69 procent ontbraken concrete maatregelen in het plan van aanpak.

Een nachtpost is geen dagpost met minder licht
’s Nachts verandert het werk zelf, stelt de inspectie vast. Er is minder bezetting en minder toezicht. Bij bijna de helft van de werkgevers kreeg minstens één werknemer te maken met ongewenst gedrag van klanten, patiënten of passagiers. In ongeveer één op de vijf bedrijven bracht het personeel een groot deel van de nacht zittend door, wat overdag niet zo was.
De codex vraagt precies die analyse. Artikel X.1-2 verplicht de werkgever om voor alle nacht- en ploegenarbeid te bepalen wat de waakzaamheid verder verlaagt, bovenop de biologische dip van de nacht. Daarnaast moet de analyse nagaan welke extra lichamelijke activering het werk vraagt. De bijlage noemt als voorbeelden monotone taken met volgehouden aandacht, zwaar lichamelijk werk en werk in extreme temperaturen. Een risicoanalyse die de dagpost kopieert, beantwoordt geen van die vragen.
Lees ook: Gezondheidsklachten door nachtwerk: 85 procent bedrijfsartsen ziet het
Gezondheidstoezicht: in België een plicht, in Nederland een aanbod
Een Nederlandse werkgever moet een arbeidsgezondheidskundig onderzoek aanbieden vóór de eerste nachtdienst en daarna periodiek. Slechts één op de drie werkgevers deed beide. In België ligt de lat formeel hoger. Nachtarbeiders vallen onder het verplichte gezondheidstoezicht en krijgen vóór hun tewerkstelling een voorafgaande gezondheidsbeoordeling.
Daarna volgt een periodieke beoordeling. Die is driejaarlijks wanneer de risicoanalyse alleen de risico’s van het nachtwerk zelf toont. Bij bijzondere risico’s of belasting is ze jaarlijks, aangevuld met gerichte onderzoeken naar onder meer slaapstoornissen en hart- en vaataandoeningen. Het CPBW kan een jaarlijkse beoordeling vragen, net als een nachtarbeider van 50 jaar of ouder.
Voor organisaties die sinds juni voor het eerst nachtwerk invoeren, levert dat een concreet controlepunt op. Staan de nieuwe nachtarbeiders op de lijst van werknemers onder gezondheidstoezicht, en is de voorafgaande beoordeling gebeurd vóór de eerste nacht? Let daarbij op de definities, want ze verschillen. Nederland spreekt van een nachtdienst vanaf meer dan een uur werk tussen 0 en 6 uur. De Belgische codex rekent tot de nachtarbeiders wie gewoonlijk minstens drie uur van de arbeidstijd tussen 20 en 6 uur werkt. De bijzondere invoeringsprocedure geldt dan weer voor regelmatig werk tussen middernacht en 5 uur.

Lees ook: Niet alleen het ritme: nachtwerkers blootgesteld aan meer kankerverwekkende stoffen
Het rooster bepaalt de dosis
Geen enkel rooster neemt de schade van nachtwerk weg, schrijft de inspectie. Een rooster dat snel en voorwaarts roteert, van vroege naar late naar nachtdienst, kan de belasting wel verminderen. Dat is de aanbeveling van de NVAB, de Nederlandse beroepsvereniging van bedrijfsartsen. Toch hanteerde 22 procent van de werkgevers met een vast rooster een type dat op geen enkel punt aan dat model beantwoordde. Een kwart van de planners had geen opleiding gekregen over arbeidstijden of nachtwerk.
Nachtwerk is daarmee geen eenduidige blootstelling. Het aantal opeenvolgende nachten, de rotatierichting en de hersteltijd na een nachtblok bepalen mee hoe zwaar het weegt. Een Zweedse registerstudie bij bijna 18.000 verpleegkundigen en zorgkundigen, die ik eerder besprak, toont dat in voorschriften. Wie uitsluitend nachten werkte, kreeg 39 procent vaker herhaald kalmeermiddelen of antidepressiva voorgeschreven dan wie overdag werkte. Dat risico liep op met het aantal nachten per jaar, en ook herhaalde reeksen van drie of meer nachten na elkaar gingen samen met een licht hoger risico. De onderzoekers vermoeden zelf dat selectie het effect eerder onderschat.
Nu het algemene verbod wegvalt, horen die drie kenmerken volgens mij in de risicoanalyse en in het roosterontwerp. Leg per nachtpost vast hoeveel nachten na elkaar het rooster toelaat, in welke richting het roteert en hoeveel rust er na een nachtblok volgt. Wie het rooster maakt, bepaalt die blootstelling, dus hoort de planner bij de risicoanalyse.
Ook de informatie die artikel X.1-7 van de codex oplegt, verdient een toets. Ze gaat over de risico’s, de genomen maatregelen en de toegang tot preventiedienst en eerste hulp. In Nederland zei 63 procent van de werkgevers voorlichting te geven, terwijl ongeveer de helft van de bevraagde werknemers zei die ook te hebben gekregen. Of de informatie aankomt, blijkt pas wanneer de nachtploeg zelf bevraagd wordt.

Wat ’s nachts gebeurt, rijdt mee naar huis
Meer dan de helft van de bevraagde nachtwerkers voelde zich soms of regelmatig vermoeid of minder alert tijdens de dienst. Acht procent maakte na de dienst een ongeval of bijna-ongeval mee, bijvoorbeeld op weg naar huis. Vijftien procent gebruikte middelen om daarna in slaap te geraken. Het gaat om zelfrapportering in een niet-representatieve groep, maar het toont dat de risico’s niet aan de bedrijfspoort stoppen.
Of de afschaffing van het verbod in België tot meer nachtwerk leidt, valt na vijf maanden nog niet te meten. Het debat is evenmin gesloten. Op 19 oktober hoorde de Kamercommissie Sociale Zaken, Werk en Pensioenen wetenschappers, vakbonden, werkgeversorganisaties en een externe preventiedienst over nachtarbeid. Het ABVV vroeg er een beperkt aantal opeenvolgende nachtdiensten en voldoende rusttijd. Het ACV wil zulke preventieve afspraken vastleggen in een verplicht sociaal akkoord bij de invoering, of concreter in boek X van de codex. Of de wetgever die weg opgaat, ligt open. Tot dan is de risicoanalyse het instrument dat er al is.
De Nederlandse inspectie sluit af met “voorkomen waar het kan, goed beschermen waar het moet”. De Arbeidswet vraagt sinds juni niet meer naar het eerste deel. Het staat nog wel in artikel 5 van de Welzijnswet. Of het daar ook gelezen wordt, hangt af van wie de risicoanalyse schrijft.
Elke week één mail met een persoonlijk essay en de artikels van die week.