Wie uitsluitend nachtdiensten werkt, krijgt 39 procent vaker herhaald kalmeermiddelen of antidepressiva voorgeschreven dan wie alleen overdag werkt. Dat blijkt uit een registerstudie van het Karolinska Institutet, op 8 september 2026 gepubliceerd in de Scandinavian Journal of Work, Environment & Health. De onderzoekers volgden 17.834 verpleegkundigen en zorgkundigen in Region Stockholm gedurende twaalf jaar. Zowel de uurroosters als de voorschriften kwamen uit officiële registers en niet uit bevragingen.
Alleen het permanente nachtwerk springt eruit
De onderzoekers deelden elk werkjaar in vier roostertypes in, met dagwerk als referentie. Ploegenarbeid zonder nachten ging samen met een licht lager risico (hazard ratio 0,90). Ploegenarbeid mét nachten leverde geen significant verschil op (1,03). Permanent nachtwerk kwam uit op 1,39, met een betrouwbaarheidsinterval van 1,32 tot 1,47. Over 313.687 persoonsjaren registreerden de onderzoekers 18.251 gevallen van herhaalde voorschriften.
Het onderscheid van permanent nachtwerk is relevant. Het gaat om medewerkers die geen dag- of avonddiensten meer draaien. In veel ziekenhuizen en woonzorgcentra is dat een aparte, stabiele groep, die vaak zelf voor dat rooster gekozen heeft.
De onderzoekers verdeelden de nachtwerkers ook naar het aantal nachten in het voorgaande jaar. Wie 74 tot 124 nachten draaide, zat op 1,21. Boven de 124 nachten liep dat op tot 1,35. De trendtoets bevestigde een dosis-responsverband. Ook opeenvolgende nachten telden mee: drie of meer nachten na elkaar, meer dan 22 keer per jaar, gaf een ratio van 1,11.
Lees ook: Roosters onder de loep: waarom korte rust en lange shiften veiligheidsrisico’s creëren
De onderzoekers denken zelf dat het gemeten effect te klein is
Twee selectiemechanismen drukken het cijfer. Wie vóór de start van het cohort mentale klachten kreeg en daarom met nachtwerk stopte, zit niet in de data. Wie tijdens de opvolging achteruitging, verminderde vaak hun nachten, waardoor de blootgestelde groep gaandeweg gezonder werd (het “healthy worker effect”). De auteurs schrijven dat het lagere risico bij ploegenarbeid zonder nachten daardoor eerder selectie naar lichtere roosters weerspiegelt dan bescherming.
Dezelfde voorzichtigheid geldt voor een tweede bevinding. Korte rusttijden tussen twee avonddiensten, minder dan elf uur, gingen samen met minder voorschriften. De auteurs noemen dat resultaat zelf verrassend en verwijzen naar het comprimeren van werktijd en naar diezelfde selectie. Nu, wie daar een vrijbrief in leest voor krappe roosters, leest meer in de studie dan dat er staat.
Lees ook: Nieuw onderzoek naar de impact van snelle terugkeer na een shift op slaap, slaperigheid en stress
Wat een directie hiermee kan beslissen
De studie is Zweeds en gaat over ziekenhuispersoneel in één regio. De roosterlogica is desalniettemin vergelijkbaar met die van Belgische zorgorganisaties, en de bevindingen zijn bruikbaar als toetssteen voor onderstaande punten.
- Meet het nachtvolume per medewerker. Rapporteer jaarlijks hoeveel medewerkers boven 75 en boven 125 nachtdiensten uitkomen. Die grenzen zijn geen norm, wel de punten waarop het risico in deze studie zichtbaar opliep.
- Beslis expliciet over de vaste nachtploeg. Leg vast of instappen omkeerbaar is, en binnen welke termijn iemand kan doorstromen naar een gemengd rooster zonder loonverlies of verlies van anciënniteit in het team.
- Begrens de afwijkingen bij onderbezetting. Bepaal wie mag beslissen om iemand extra nachten of extra opeenvolgende nachten te laten draaien, en boven welk aantal die beslissing bij de directie ligt in plaats van bij de hoofdverpleegkundige.
- Zet de blootstellingscijfers naast de verzuimcijfers. Cumulatieve nachtblootstelling per dienst hoort in dezelfde kwartaalrapportage als absenteïsme, en op de agenda van het CPBW.
Nachtwerk in de zorg verdwijnt niet. De verdeling ervan over medewerkers en over de jaren van een loopbaan is wel stuurbaar, en die verdeling gebeurt vandaag in de meeste organisaties zonder dat iemand er expliciet over beslist.
De studie levert geen norm voor het aantal nachten per medewerker. Ze maakt wel duidelijk dat dat aantal een gezondheidsgevolg heeft.
Wekelijks een persoonlijk essay plus het artikeloverzicht in je mailbox? Schrijf je in via onderstaande link.
