Snelle terugkeer tussen shifts, waarbij minder dan 11 uur rust is tussen diensten, heeft aanzienlijke gevolgen voor de slaap en het welzijn van verpleegkundigen, zo blijkt uit onderzoek van het Zweedse Karolinska Instituut.
Achtergrond
Korte rustperioden tussen ploegendiensten komen veel voor in sectoren zoals de gezondheidszorg, landbouw, bouw en transport. In Europa worden twee op de tien werknemers blootgesteld aan deze korte rustperiodes, ondanks de regelgeving die dergelijke praktijken probeert te beperken. Vooral in de Scandinavische gezondheidszorg is snelle terugkeer een wijdverspreid fenomeen, waarbij naar schatting 20% tot 68% van de verpleegkundigen hiermee te maken krijgt. Maar ook in België wordt deze praktijk toegepast.
De meest voorkomende vorm van snelle terugkeer is de overgang van een avonddienst naar een dagdienst. Hoewel deze praktijk door veel werknemers in ploegendienst wordt gewaardeerd vanwege de langere aaneengesloten periodes van vrije tijd die het mogelijk maakt, brengt het ook significante nadelen met zich mee. Snelle terugkeer beperkt de tijd voor slaap en herstel, wat kan leiden tot kortere slaapduur en verminderde slaapkwaliteit. Dit patroon is bovendien in strijd met de Europese wetgeving, die dergelijke rustperioden verbiedt. Recente wijzigingen in de regelgeving in Zweden en Finland proberen deze situatie aan te pakken, maar de impact van deze veranderingen moet nog volledig worden beoordeeld.
Gevolgen voor gezondheid en veiligheid
De relatie tussen slaap en prestaties is goed gedocumenteerd. Snelle terugkeer is een potentiële risicofactor voor de veiligheid, niet alleen vanwege de korte slaapduur, maar ook vanwege de verminderde slaapkwaliteit. Slechte slaap kan leiden tot verhoogde slaperigheid overdag, vermoeidheid, en zelfs gezondheidsproblemen op de lange termijn. Bovendien kan onvoldoende slaap bijdragen aan problemen zoals piekeren en moeilijkheden om zich mentaal los te maken van het werk, wat het in slaap vallen bemoeilijkt en de slaapkwaliteit verder vermindert.
Afbeelding: Voorgestelde mechanismen waardoor een snelle terugkeer tussen avond- en dagdiensten de slaap kan beïnvloeden, en daardoor kan bijdragen aan vermoeidheid, stress en verminderde prestaties en welzijn tijdens de dagdienst, en vervolgens de kwaliteit van de vrije tijd na het werk kan beïnvloeden, en daardoor enkele van de positieve effecten van meer aaneengesloten vrije tijd teniet kan doen. Bron: Öster et al.
Opzet van het onderzoek
Voor dit onderzoek werden actigrafiegegevens en dagboeken van 90 verpleegkundigen gedurende zeven dagen geanalyseerd. De slaapkwaliteit werd zowel objectief gemeten (via slaapfragmentatie) als subjectief beoordeeld. Stress- en slaperigheidsniveaus werden gedurende de dag elke drie uur gemeten. Ploegendiensten werden geïdentificeerd aan de hand van zelfgerapporteerde werktijden, en de gegevens werden geanalyseerd met behulp van multilevel modellen.
De gemiddelde leeftijd van de deelnemers was 29,4 jaar, met een standaarddeviatie van 7,7 jaar. Van de 90 deelnemers was 91% vrouw, 89% werkte als verpleegkundige, en 92% werkte fulltime. De gemiddelde ervaring binnen het beroep varieerde van 1 tot 34 jaar, met een gemiddelde van 3 jaar en een standaarddeviatie van 6,1 jaar. De gemiddelde duur van de rusttijd tijdens snelle terugkeer was 9 uur en 11 minuten.
Impact op slaapkwaliteit
De resultaten lieten zien dat snelle terugkeer de slaapduur met gemiddeld 1,02 uur verkortte in vergelijking met dag-dag overgangen. Hoewel er geen significant verschil werd gevonden in de slaapfragmentatie-index, was er een duidelijke afname in de subjectieve slaapkwaliteit. Deelnemers voelden zich slaperiger tijdens zowel werk als vrije tijd op de tweede dag na een snelle terugkeer. Er was geen significant verschil in werkgerelateerde stress tussen de verschillende shiftvolgordes.
Verpleegkundigen meldden dat hun slaapkwaliteit aanzienlijk slechter was na een snelle terugkeer. Ze voelden zich minder uitgerust bij het ontwaken en ervoeren een verhoogde angst voor het slapengaan. Deze bevindingen komen overeen met eerder onderzoek dat aantoont dat slaaptekort en verminderde slaapkwaliteit direct bijdragen aan vermoeidheid en verminderde werkprestaties.
Een verhoogde slaperigheid tijdens werk en vrije tijd werd waargenomen bij verpleegkundigen na een snelle terugkeer. Dit verhoogde niveau van slaperigheid kan de alertheid en het vermogen om complexe taken uit te voeren beïnvloeden. Hoewel de meeste verpleegkundigen niet het risico liepen om daadwerkelijk in slaap te vallen, kunnen verhoogde slaperigheid en verminderde alertheid hun vermogen tot interactie met patiënten en het uitvoeren van veiligheidskritische taken negatief beïnvloeden.
Afbeelding: Geschatte slaperigheid tijdens snelle terugkeer en dag-dag overgangen. Foutbalken geven het betrouwbaarheidsinterval weer. Bron: Öster et al.
Praktische aanbevelingen
De bevindingen van het onderzoek benadrukken de noodzaak van zorgvuldige roosterplanning om de negatieve gevolgen van snelle terugkeer te minimaliseren. Het monitoren van vermoeidheidsniveaus, het plannen van terugkerende rustpauzes, het toestaan van variatie in werktaken en het beperken van overwerk kunnen geschikte oplossingen zijn om overmatige slaperigheid en verminderde prestaties na een snelle terugkeer te voorkomen:
- Roosterplanning: Vermijd frequente snelle terugkeermomenten om slaaptekort en verhoogde slaperigheid te voorkomen.
- Vermoeidheidsmonitoring: Houd vermoeidheidsniveaus bij en plan terugkerende rustpauzes en variatie in werktaken.
- Veiligheidskritische taken: Beperk deze taken tijdens de begin- en einduren van diensten wanneer slaperigheid het hoogst is.
- Ondersteuning en richtlijnen: Bied ondersteunende richtlijnen en dubbele controlemechanismen aan om de impact van slaperigheid op werkprestaties te verminderen.
De resultaten van dit onderzoek bevestigen dat snelle terugkeer leidt tot een verminderde slaapduur en een lagere subjectieve slaapkwaliteit. Verhoogde slaperigheid tijdens werk en vrije tijd kan de prestaties en de veiligheid negatief beïnvloeden. Hoewel stressniveaus niet significant veranderden, kan verhoogde slaperigheid wijzen op een potentieel risico voor patiëntenzorg en de veiligheid van werknemers. Deze inzichten zijn nuttig voor preventieadviseurs die zich richten op het verbeteren van werkroosters en het welzijn van werknemers in de gezondheidszorg en andere sectoren met onregelmatige diensten. Het is belangrijk om aandacht te besteden aan de planning van ploegendiensten en de implementatie van best practices om de gezondheid en veiligheid van werknemers te waarborgen.
