In de Zwitserse stad Bazel raakten recent 26 mensen besmet met legionella. Vijfentwintig van hen werden opgenomen in het ziekenhuis, zeven belandden op intensieve zorgen en één persoon overleed. De kantonnale autoriteiten wijzen een koeltoren op een dak in Klein-Basel aan als bron; die installatie werd vrijdag buiten gebruik gesteld. Van de tien koeltorens die het kantonnale laboratorium in de omgeving van de besmettingshaard onderzocht, lagen er acht boven de toegestane drempelwaarde.
Aerosolen uit een koeltoren stoppen niet aan de perceelsgrens
Een koeltoren voert proceswarmte af door water rechtstreeks in contact te brengen met lucht. Daarbij ontstaan aerosolen: nevels van zeer fijne waterdruppels. Zit er legionella in het koelwater, dan komt de bacterie mee naar buiten in de waterdamp, en afhankelijk van wind en weersomstandigheden dragen die druppels over aanzienlijke afstand.
Dat verklaart het geografische patroon in Bazel. Naast de duidelijke haard in het centrum van Klein-Basel doken ook geïsoleerde gevallen in andere wijken op. Eén bron met een verspreiding van honderden meters verklaart zo’n spreiding; een sanitaire installatie in één gebouw doet dat niet. Het precedent is bekend: in juli 2006 bleek de koeltoren naast het Post CS-gebouw in Amsterdam de bron van een uitbraak met dertig zieken en twee doden.
Het aantal Belgische besmettingen verdubbelde tussen 2011 en 2022
Microbiologe Charlotte Michel (UZ Brussel) onderzocht alle klinische legionellastalen in België uit de periode 2011 tot 2022. Jaarlijks krijgen gemiddeld 300 tot 400 Belgen een besmetting, en dat aantal is op tien jaar tijd verdubbeld. Het gaat daarbij vooral om de zware vorm, de veteranenziekte, waarbij zich een longontsteking ontwikkelt. Van wie daarmee in het ziekenhuis belandt, overlijdt 8 tot 14 procent, meestal mensen met een verzwakte immuniteit, rokers of oudere mannen. De milde variant, pontiackoorts, verloopt als een griep en wordt zelden als legionella herkend, waardoor de reële incidentie hoger ligt. Die vorm kwam in deze reeks eerder al aan bod: een griepachtig ziektebeeld dat net vaak jongere en gezonde mensen treft en daardoor zelden tot een diagnose leidt.
Lees ook: Pontiackoorts
In datzelfde staalbestand dook één stam op met een mutatie die de bacterie sterk resistent maakte tegen macroliden, een van de antibioticaklassen die standaard wordt ingezet. Het is de eerste vaststelling van die aard in België, en in Frankrijk werd een vergelijkbare stam gevonden. Eén geval op twaalf jaar is geen epidemiologisch alarm, en Michel pleit vooral voor het standaard mee opvolgen van antibioticaresistentie bij legionelladiagnoses.
Voor de stijging zelf is er geen sluitende verklaring, en de cijfers gaan wereldwijd omhoog. Water dat langer en sterker opwarmt biedt de bacterie meer groeikansen, en de bredere inzet van koelinstallaties creëert meer plaatsen waar water en lucht elkaar raken.
In 2007 noemde ik deze maatregelen zelf overroepen
Op 22 maart 2007 schreef ik op mijn blog dat de legionellamaatregelen vooral een politieke beslissing waren: te streng, te duur, en achteraf ook weer getemperd. Een van de bedrijven waar ik kwam had toen net in dure nieuwe installaties geïnvesteerd. Een week later, bij een bericht in De Morgen dat legionella in zo goed als alle Vlaamse ziekenhuizen in de leidingen zat, vond ik het geheel “een beetje overroepen” en vroeg ik me af of we niet heiliger dan de paus wilden zijn.
Het mechanisme had ik toen correct voor ogen: er is een aerosol nodig, en douches, fonteinen en koeltorens leveren die. Wat ik onderschatte, is hoeveel installaties zo’n aerosol produceren en hoe lang een beheersplan blijft bestaan zonder dat iemand het nog naast de werkelijke installatie legt.
In datzelfde bericht sprak Vlaams gezondheidsinspecteur Koen De Schrijver over een honderdtal geregistreerde besmettingen per jaar in Vlaanderen, en vermoedde hij dat er achter de zogenaamde zomergriepjes infecties schuilgingen. Het Vlaamse cijfer uit 2007 en het Belgische cijfer van Michel zijn niet één op één vergelijkbaar, maar de richting is duidelijk, en het vermoeden over onderrapportering is intussen bevestigd.
Een koeltoren is meldingsplichtig, ook zonder publiek op je site
Het Vlaamse Legionellabesluit van 9 februari 2007, precies het besluit dat toen als versoepeling werd bekritiseerd, is nog altijd het kader van vandaag. Het geldt voor alle inrichtingen waar aerosolproducerende installaties staan. Voor koeltorens betekent dat drie verplichtingen die losstaan van de vraag of er bezoekers over de vloer komen:
- Een meldingsformulier aan de afdeling Toezicht Volksgezondheid, in te dienen vóór de eerste ingebruikname.
- Een beheersplan met identificatiegegevens, technische beschrijving, risicoanalyse en preventiemaatregelen, plus een register waarin de uitgevoerde maatregelen en meetgegevens worden genoteerd.
- Voor koeltorens met een bouwvergunning na 4 mei 2008 een conformiteitsattest dat bevestigt dat de installatie ontworpen en gebouwd is volgens de Best Beschikbare Technieken.
Voor koeltorens die niet op oppervlaktewater werken, schrijft het besluit minstens twee staalnames per jaar voor: bij continu gebruik één tussen 1 april en 31 mei, en één tussen 15 juli en 15 september. Boven 1.000 KVE/l gaat de frequentie naar minstens maandelijks. Boven 10.000 KVE/l komt daar een kritische beoordeling van het beheersplan en het watersysteem bij, met driewekelijkse controles. Drie opeenvolgende staalnames boven 100.000 KVE/l leiden tot onmiddellijke melding en tot buitenwerkingstelling van de toren.
In de definitie van “collectief” tellen je eigen medewerkers niet mee
Het besluit omschrijft een matigrisico-inrichting als een publiek toegankelijke plaats met een collectieve warmwatervoorziening, en definieert “collectief” als potentieel vijftien of meer personen per dag, uitdrukkelijk met uitzondering van werknemers. Een kleedkamer met douches die alleen door eigen personeel wordt gebruikt, valt daardoor buiten het beheersplanregime van het Legionellabesluit.
Die grens volgt uit de bevoegdheid van de Vlaamse overheid inzake volksgezondheid. Voor de medewerker die onder de douche staat verandert er niets aan het risico. Legionella pneumophila is een biologisch agens van groep 2, en boek VII van de codex verplicht de werkgever om blootstelling aan biologische agentia te inventariseren en te beheersen. Dat kader is sinds 31 oktober 2024 gewijzigd, zoals eerder in deze reeks toegelicht. De vraag of je site onder het Legionellabesluit valt, is dus een andere vraag dan of je een legionellarisico hebt.
De risicopunten zitten in de praktijk vaak net daar waar niemand een beheersplan verwacht: nooddouches die nooit gespoeld worden, kleedkamers van een afdeling die stilligt, leidingtakken naar een verbouwde zone die na de werken nooit zijn afgedopt, hogedrukreinigers, sproei- en bevochtigingsinstallaties.
Vijf punten die je zonder staalname al kunt nakijken
- Inventariseer alle aerosolproducerende installaties op de site: koeltorens, klimaatregeling met waterinjectie, douches en nooddouches, hogedrukreiniging, sproeisystemen, luchtbevochtiging en, in een medisch lokaal, de tandheelkundige unit.
- Ga na welke tappunten wekenlang stilstonden. Collectief verlof in juli en augustus is precies de periode waarin lauw water in een dood leidingsegment blijft staan.
- Meet de werkelijke temperatuur aan het verste tappunt in plaats van de ingestelde temperatuur op het toestel af te lezen. Warm water hoort boven 60 °C, koud water onder 20 °C. Temperatuurbeheersing is de wettelijke standaardmaatregel en houdt het water buiten het interval van 25 tot 55 °C.
- Leg het beheersplan naast de installatie zoals ze er vandaag bij ligt. Elke wijziging aan het leidingnet, aan het gebruik of aan omgevingsfactoren verplicht tot herevaluatie, en verbouwingen zijn de klassieke bron van blinde leidingen.
- Zet legionella in het jaaractieplan met een spoelschema, een staalnamekalender en een verantwoordelijke per installatie, en agendeer de resultaten van de staalnames in het comité PB.
Het beheersplan bestaat vaak wel, de installatie is intussen veranderd
Bazel laat zien hoe een besmetting die in één installatie begint zich over een stadsdeel verspreidt voordat iemand de bron kent. In België lopen de cijfers op, blijft de milde vorm grotendeels onzichtbaar en is de eerste macrolideresistente stam intussen gedocumenteerd. Het beheersplan dat dit alles moet ondervangen bestaat in veel organisaties wel degelijk, maar beschrijft niet zelden een leidingnet van vijftien jaar geleden.
Wie het eigen beheersplan wil toetsen, vindt bij het Departement Zorg twee leidraden (één voor sanitaire installaties, één voor koeltorens), het Vlaamse BBT-handboek voor legionellabeheersing met bijhorende FAQ-lijst, en twintig fiches over het detecteren en saneren van de meest voorkomende risicopunten in sanitaire installaties. Voor wie temperatuurbeheersing technisch niet rondkrijgt, zijn er intussen zeven alternatieve beheersmaatregelen die bij ministerieel besluit zijn goedgekeurd.
Wekelijks een persoonlijk essay plus het artikeloverzicht in je mailbox? Schrijf je in via onderstaande link.
