Op 24 juli 2026 explodeerde opgeslagen kunstmest tijdens een industriële brand op Highlands Farm in Essex. Twintig brandweerlieden belandden in het ziekenhuis, drie brandweerwagens en twee dienstvoertuigen werden vernield, en getuigen tot meer dan twintig kilometer verderop voelden de grond trillen. De chemie achter zo’n explosie is al decennia bekend en ammoniumnitraat wordt wereldwijd dagelijks veilig gehanteerd. Wat telkens opnieuw misloopt, is het beheer van de opslag. Dat maakt dit een dossier voor de preventieadviseur, en niet enkel voor de procesingenieur.
Ammoniumnitraat is stabiel tot hitte, besmetting en opsluiting samenvallen
Ammoniumnitraat is onder normale omstandigheden een stabiel oxiderend zout. Bij intense hitte smelt het en begint het te ontleden, waarbij stoom, lachgas en stikstofoxiden vrijkomen en extra warmte ontstaat. Die warmte versnelt de ontleding, die op haar beurt steeds grotere volumes hete gassen genereert. Onder de verkeerde combinatie van hitte, besmetting en opsluiting kan die ontleding overgaan in detonatie, met een enorme energieafgifte in milliseconden. Opslag van dergelijke materialen is dus een onderdeel van het proces dat een even grondige risicoanalyse verdient.
Tessenderlo 1942 laat zien dat dit ook in ons land een probleem kan zijn
Op 29 april 1942 kostte een ontploffing van ongeveer 150 tot 200 ton ammoniumnitraat in de fabriek Produits Chimiques de Tessenderloo het leven aan zowat 190 mensen, met meer dan 900 gewonden. Arbeiders hadden geprobeerd de aaneengekoekte massa los te maken met dynamiet. De fabriek lag midden in de dorpskern en werd nadien op dezelfde plaats heropgebouwd. Dat de wetenschap intussen volwassen is, veranderde weinig aan het patroon: in Beiroet lag in 2020 ongeveer 2.750 ton ammoniumnitraat bijna zeven jaar in een havenloods, tot een brand tot detonatie leidde en meer dan 200 doden veroorzaakte.
De opslag zit vaak buiten de zwaarste regelgeving
Het incident in Essex vond plaats op een landbouwbedrijf, niet op een chemische site. Ammoniumnitraathoudende meststoffen liggen opgeslagen bij landbouwbedrijven, handelaars en coöperaties, geregeld in hoeveelheden onder de Seveso-drempels, maar ruim genoeg voor een zware explosie. Tessenderlo toont dat honderd tot tweehonderd ton volstaat om een dorpskern te verwoesten. In Vlaanderen gelden ook onder die drempels opslagvoorwaarden via de omgevingsvergunning, maar de diepgang van de risicobeoordeling hangt sterk af van de exploitant.
Wat de preventieadviseur concreet uit dit incident haalt
Een aantal mogelijke preventieve maatregelen zijn:
- Ken de inventaris. Weet hoeveel oxiderende meststof of andere oxidatoren er liggen, in welke vorm en waar, en neem naast de verwerkings- en laadstappen ook de opslag expliciet op in de risicoanalyse.
- Vermijd besmetting en vermenging. Houd ammoniumnitraat gescheiden van brandbare stoffen, oliën, brandstoffen en organisch materiaal die de ontleding kunnen voeden.
- Beperk de stapelgrootte en voorzie scheidingsafstanden en een gecontroleerde brandlast in en rond de opslagzone.
- Zorg dat de hulpverleningszone vóór een incident weet wat en hoeveel er ligt. In Essex werden brandweerlieden verrast door de explosie; het intern noodplan en het interventiedossier moeten die informatie actueel houden.
De herhaling zit in het beheer van bekende gevaren
Essex, Beiroet en Tessenderlo herhalen hetzelfde: een gekend gevaar dat onvoldoende beheerd werd. Het draait om inventarisbeheer, scheiding en het delen van lessen die te vaak binnen de muren van één organisatie blijven. Voor de preventieadviseur is dat een argument om een incident als Essex op de agenda van het CPBW, ook al gebeurde het elders. Een buitenlands incident dat een gekend risico blootlegt, is bruikbaar materiaal voor de eigen risicoanalyse.
Conclusie
De chemie van ammoniumnitraat verandert niet; het beheer van de opslag wel. Essex, Beiroet en Tessenderlo verschillen in schaal en tijd, maar delen hetzelfde faalpatroon: een bekend gevaar dat niet als deel van het proces werd beheerd. Staat de opslag met dezelfde grondigheid in je risicoanalyse als de productie, en weet je hulpverleningszone vandaag wat er op de site ligt?
Wie wil weten welke bouwkundige en organisatorische maatregelen de schade van zo’n explosie beperken, vindt in het eerdere artikel over explosiebescherming in Seveso-inrichtingen de concrete kant van dit verhaal.
Wekelijks een persoonlijk essay plus het artikeloverzicht in je mailbox? Schrijf je in via onderstaande link.
