Een fietsvoordeel van de werkgever verhoogt het aantal kilometers dat medewerkers naar het werk fietsen en vermindert het autogebruik, maar het effect concentreert zich bij medewerkers met een goede gezondheid en een goed werkvermogen. Dat blijkt uit een Fins quasi-experiment verschenen in Scand J Work Environ Health.
Het onderzoek volgde medewerkers van twee Finse gemeenten, één met en één zonder fietsvoordeel, via bevragingen in 2022 en 2024. De opzet was preregistreerd en gebruikte een intention-to-treat-analyse: het effect van het aanbieden van het voordeel, ongeacht of iemand er gebruik van maakte. Die aanpak maakt het onderzoek bruikbaarder dan een gewone tevredenheidsmeting, omdat ze ook de mensen meetelt die niets veranderden.
Instappers fietsten 14 kilometer per week extra, de rest bewoog even veel als voordien
Onder alle medewerkers in de interventiegemeente steeg het zomerfietsen met gemiddeld 2,4 kilometer per week, en daalde het autopendelen met 7,7 kilometer per week. Bij wie effectief instapte in het voordeel liep de toename op tot 14,4 kilometer per week. Omgerekend komt de daling in autokilometers neer op ongeveer 236 kilometer en 26 kilogram CO₂-equivalent per medewerker per jaar, of 146 ton voor alle 5610 rechthebbenden samen.
Twee bevindingen nuanceren dat succes. Er was geen enkele verandering in het winterfietsen: sneeuw, ijs en duisternis houden mensen ook in Finland van de fiets. En de totale fysieke activiteit, gemeten in MET-uren over woon-werkverkeer én vrije tijd, bleef gelijk. Het extra fietsen verving vermoedelijk andere beweging, en de e-bike (goed voor ongeveer 30% van de gebruikte fietsen) laat langere maar minder intensieve ritten toe.
De winst ging naar medewerkers met goede gezondheid en goed werkvermogen
De stijging in fietsgebruik was duidelijk bij medewerkers met een optimaal werkvermogen en een goede zelfgerapporteerde gezondheid, en verdween bij wie op die punten minder scoorde. De onderzoekers verwijzen naar de Britse Cycle to Work-evaluatie, die hetzelfde patroon liet zien: de instappers waren vaker hoger opgeleid en beter betaald.
Daar komt een tweede filter bij. In het Finse systeem was het voordeel gekoppeld aan een contract dat lang genoeg liep om de leasing te dekken. Tijdelijke en lager betaalde medewerkers vielen daardoor vaker uit de boot. De maatregel bereikte zo, via zelfselectie én via de toegangsvoorwaarden, vooral de meer bevoorrechte groep.
Van een nudge onder de niet-instappers was geen spoor
Een deel van de hoop bij zulke maatregelen is dat ze indirect aanstekelijk werken: collega’s zien elkaar fietsen en volgen. Dat effect bleef uit. Onder de niet-instappers veranderde niets, in fietsgebruik noch in autogebruik. Sociale zichtbaarheid volstond hier niet om gedrag te verschuiven (al kan zo’n norm zich mogelijk over een langere termijn dan twee jaar vormen).
Uit eerder onderzoek bleek ook dat sport op het werk geen productiviteit oplevert, maar wél engagement; hier heb ik in een eerder artikel aandacht aan besteed.
De fietsvergoeding is in België verplicht, wat dit risico dichtbij brengt
In België is de fietsvergoeding sinds mei 2023 verplicht (cao nr. 164) en zijn bedrijfsfietsen via leasing een courant onderdeel van het mobiliteits- en welzijnsbeleid. Het Finse voordeel is uitdrukkelijk vergelijkbaar met de regelingen in onder meer België. De gezondheidsongelijkheid die het onderzoek blootlegt, is daarom geen exotisch fenomeen, maar een reëel risico voor elk Belgisch fietsplan: wie het al goed doet, pikt de vergoeding en de leasefiets op, terwijl de medewerker met een zittend profiel of een korte contractduur buiten beeld blijft.
Wat je hiermee kan doen in je preventiewerking
Het onderzoek geeft een paar concrete aangrijpingspunten:
- Kijk wie het fietsplan opneemt. Splits het gebruik uit naar functie, contracttype en, waar mogelijk, verzuim- of werkvermogenprofiel. Een hoge opname die zich in één groep concentreert, verbergt net de mensen die je wil bereiken.
- Reken een fietsplan niet als beweegdoel in je jaaractieplan. Meer fietsen leidde hier niet tot meer totale beweging, doordat het ander bewegen verving.
- Verlaag de drempel voor wie nu afhaakt. Denk aan e-bike-probeerperiodes, aandacht voor langere woon-werkafstanden, en toegang voor tijdelijke of deeltijdse medewerkers.
- Combineer de maatregel met gerichte ondersteuning voor groepen met een lager beweegniveau, in plaats van te rekenen op een spontaan sneeuwbaleffect dat hier uitbleef.
- Agendeer de verdeling in het CPBW. Bespreek hoe het gebruik gespreid is over de personeelsgroepen en of het de medewerkers met het grootste beweegtekort bereikt.
Slot
Een fietsvoordeel is een goedkope, aanvaardbare en klimaatvriendelijke maatregel die effectief tot meer fietsen leidt. De gezondheidswinst verdeelt zich alleen ongelijk, en net de medewerkers met het grootste gezondheidspotentieel blijven het vaakst aan de kant. Wie een fietsplan opzet, kan dus van bij de start bijhouden wie instapt en wie niet.
