Vermoeidheid is een stille killer op de werkvloer. Een studie onder 135 bouwvakkers toont aan dat vermoeidheid rechtstreeks leidt tot slechtere gevarenherkenning en een onderschatting van risico’s. Vooral het gebrek aan hersteltijd tussen shifts blijkt een doorslaggevende factor.
Fatigue: alomtegenwoordig maar zelden bespreekbaar
Iedereen is weleens moe. Maar in de bouwsector, waar fysieke belasting, onregelmatige werktijden en druk om deadlines te halen schering en inslag zijn, is vermoeidheid eerder regel dan uitzondering. De studie, gepubliceerd in het Journal of Construction Engineering and Management, onderzocht hoe zelf-gerapporteerde vermoeidheid samenhangt met veiligheidsgedrag bij bouwvakkers.
Resultaat: 80% voelde zich op het moment van het onderzoek matig tot ernstig vermoeid. En liefst driekwart gaf aan al een ongeval te hebben meegemaakt terwijl ze vermoeid waren. Dat laatste cijfer is anekdotisch (herinneringsbias), maar de trend is duidelijk: vermoeidheid en ongevallen gaan hand in hand.
Wat werd precies onderzocht?
De onderzoekers gebruikten drie gevalideerde meetschalen om vermoeidheid in kaart te brengen, én een set foto’s van echte werven waarin deelnemers gevaren moesten identificeren. Ze onderzochten zeven aspecten van vermoeidheid:
-
Acute vermoeidheid
-
Chronische vermoeidheid
-
Herstel tussen shifts
-
Subjectieve vermoeidheid
-
Motivatie
-
Concentratie
-
Lichamelijke activiteit
Definities van de verschillende aspecten van vermoeidheid.
Daarnaast werd het verband gemeten met twee uitkomstmaten:
-
Gevarenherkenning (hoeveel risico’s worden opgemerkt?)
-
Risicoperceptie (hoe gevaarlijk wordt de situatie ingeschat?)
Ontwikkeld conceptueel model dat de impact van vermoeidheid op de veiligheidsprestaties weergeeft.
De resultaten: minder herstel = minder veiligheid
De belangrijkste conclusie? Hoe vermoeider de werknemer zich voelt, hoe minder gevaren die herkent, en hoe lager die het risico inschat. Concreet:
-
37% van de variatie in gevarenherkenning werd verklaard door vermoeidheidsfactoren
-
28% van de variatie in risicoperceptie idem dito
Maar let op: niet alle vermoeidheidsaspecten zijn gelijk. Enkel twee sprongen eruit:
-
Slechte hersteltijd tussen shifts (de grote boosdoener)
-
Acute vermoeidheid (meer impact op risicoperceptie dan op gevarenherkenning)
De andere vijf (inclusief motivatie en concentratie) hadden géén significant effect.
Een opmerking die blijft hangen: elke puntstijging op de schaal van “intershift recovery” leidde tot een daling van 0,45% in prestaties op gevarenherkenning. Klinkt klein, maar op een werf kan één gemist risico al fataal zijn.
Wat betekent dit voor de praktijk?
Het is tijd dat we vermoeidheid niet langer als “persoonlijke verantwoordelijkheid” beschouwen. Preventiemaatregelen tegen vermoeidheid verdienen hun plaats in de hiërarchie van beheersmaatregelen, net zoals valbescherming of opleiding.
Praktische aanbevelingen:
-
Beoordeel werkroosters op hersteltijd, niet alleen op lengte. Twee opeenvolgende vroege shifts zonder voldoende rust zijn riskanter dan één lange shift.
-
Voer vermoeidheidsmonitoring in als onderdeel van veiligheidsrondes. Een simpele zelfbeoordeling of korte check-in kan al veel zeggen.
-
Bewustmaking werkt: laat zien dat vermoeidheid meetbaar effect heeft op risicobeoordeling. Gebruik praktijkvoorbeelden.
-
Overweeg organisatorische aanpassingen bij piekmomenten: rotatie van taken, tijdelijke werfondersteuning of korte micro-pauzes.
Reflectie: hoe alert zijn we zelf?
Deze studie daagt ons uit om verder te kijken dan de evidente veiligheidsrisico’s. Zijn we geneigd om vermoeidheid te zien als “normaal” in de bouwsector? Denken we voldoende na over herstel in plaats van alleen over belasting? En wordt er in de prestatiecultuur ruimte gelaten om vermoeidheid tijdig te erkennen zonder gezichtsverlies?
Wil je meer lezen? Het artikel “Short-term aspects of fatigue fundamentally impact the hazard recognition and safety risk perception of workers.” van Mostafa Namian et al is (achter paywall) beschikbaar via deze link.
