De Europese Arbeidsautoriteit (ELA) bracht een studie uit over werkkenmerken en zwartwerk in de culturele en creatieve sectoren (CCS), zo meldt een recent nieuwsbericht op BeSWIC. Zwartwerk en onregelmatige tewerkstelling zijn wijdverspreid in deze sectoren, terwijl handhaving en regelgeving achterblijven. Dit artikel belicht de kernbevindingen en implicaties uit de studie.

Een sector met bijzondere kenmerken

De CCS omvatten onder andere literatuur, muziek, beeldende kunsten, podiumkunsten, audiovisuele media en erfgoedzorg. In de EU werken zo’n 7,7 miljoen mensen in deze sector. Kenmerkend zijn korte opdrachten, projectmatige werkvormen en een hoog aandeel zelfstandigen (bijna 50% bij kunstenaars). Werknemers hebben vaak onregelmatige uren, onstabiele inkomens en beperkte toegang tot sociale bescherming.

De scheidingslijn tussen professioneel en amateur is bovendien vaak onduidelijk, wat het risico op misbruik vergroot, bijvoorbeeld via vrijwilligerswerk of niet-betaalde stages.

Zwartwerk: onderbelicht maar wijdverspreid

Hoewel handhavingsdiensten de CCS zelden als prioriteit beschouwen, blijkt uit inspecties dat zwartwerk reëel en veelzijdig is:

• Partieel gedeclareerde arbeid: Een deel van de prestaties wordt niet aangegeven.

• Onregelmatige verloning: Bijvoorbeeld via rechtencontracten waarbij loon en auteursrechten samenvallen.

• Illegale tewerkstelling: Zoals in België, waar in 2023 bij 41% van de CCS-inspecties een inbreuk werd vastgesteld.

• Verwarring over statuten: Zoals schijnzelfstandigheid of onderdeclaring via burgerrechtelijke contracten.

Technische functies (licht- en geluidstechniek), ondersteuning (zoals bar- en vestiairepersoneel), en digitale beroepen (zoals webdesign) zijn extra kwetsbaar, zeker bij kleinschalige evenementen.

Complexe grensoverschrijdende mobiliteit

Liveperformers en AV-professionals werken vaak in verschillende EU-lidstaten, maar worden geconfronteerd met:

• Moeilijke toepassing van sociale zekerheidsregels (PDA1-formulieren, dubbele bijdragen).

• Verschillende nationale definities van “kunstenaar”.

• Gebrek aan ervaring met grensoverschrijdende inspecties.

Er is geen structurele informatie-uitwisseling tussen inspectiediensten, ondanks duidelijke risico’s op zwartwerk bij mobiele artiesten of technische teams op festivals.

Beleidsmaatregelen in opkomst

Sommige lidstaten ontwikkelen innovatieve praktijken, waaronder:

• België: Nieuwe wetgeving onderscheidt sinds 2024 tussen professionele en amateurkunstenaars. Via een “Kunstwerkattest” kunnen ook zelfstandigen toegang krijgen tot gunstige sociale bescherming (link).

• Griekenland: Vouchersysteem (ERGOSIMO) voor occasionele AV-arbeid.

• Portugal: Registratieplicht van culturele evenementen bij het ministerie van Cultuur, om schijnzelfstandigheid te detecteren.

• Frankrijk: GUSO-systeem voor occasionele culturele tewerkstelling.

Daarnaast bestaan er gerichte sensibiliseringscampagnes, zoals het Belgische platform juistisjuist.be, dat praktische tools biedt rond correcte verloning en contracten.

Belemmeringen voor effectieve handhaving

Inspectiediensten stoten op verschillende obstakels:

• Beperkte mandaten om zelfstandige arbeid of rechtencontracten te controleren.

• CCS-activiteiten vinden vaak plaats buiten kantooruren of op private locaties.

• Gebrek aan kennis over CCS-specifieke arbeidspraktijken.

• Versnipperde databanken en beperkte samenwerking tussen overheden (arbeidsinspectie, cultuur, sociale zekerheid).

Aandachtspunten

Er zijn enkele belangrijke lessen te trekken:

1. Wees alert op atypische werkvormen: CCS omvat veel informele werkrelaties die gezondheidsrisico’s en sociale onzekerheid meebrengen.

2. Samenwerking loont: Wissel informatie uit met sociale inspectie, organisatoren en sectorfederaties.

3. Sensibiliseer organisatoren: Zeker bij kleine evenementen of occasionele tewerkstelling.

4. Ondersteun correcte registratie: Verwijs naar bestaande instrumenten (bv. Kunstwerkattest, GUSO).

5. Stimuleer beleidsverbetering: Vraag om geïntegreerde databanken en betere handhaving via overlegorganen.

Tot slot

Zwartwerk in de culturele en creatieve sectoren is een complex en hardnekkig fenomeen. Een proactieve rol van de sociale partners kan bijdragen tot structurele verbeteringen in naleving, veiligheid en welzijn van deze vaak vergeten groep werkenden.

Bron

BeSWIC – ELA-studie over precaire arbeidsomstandigheden en zwartwerk in de creatieve sectoren

ELA – Creative sectors: ELA study reveals precarious working conditions and undeclared labour