Chemische blootstelling op de werkvloer kan de vruchtbaarheid en zwangerschap schaden. Een recente Europese analyse toont aan dat er weinig richtlijnen bestaan om dergelijke risico’s systematisch aan te pakken. Preventieadviseurs worden uitgedaagd om verder te kijken dan wat wettelijk wordt opgelegd en te pleiten voor een bredere bescherming van alle werknemers in de reproductieve levensfase.

Weinig en ongelijk verdeelde richtlijnen binnen Europa

Een internationale studie onder leiding van dr. Thomas Claessens onderzocht hoe EU-lidstaten de richtlijn “Bescherming van zwangere werkneemsters” concreet toepassen voor chemische agentia. Er werden richtlijnen opgevraagd bij nationale contactpunten van EU-OSHA en geanalyseerd op inhoud. Slechts zes landen bleken relevante, concrete richtlijnen te hebben. De Nederlandse en Finse documenten sprongen eruit in volledigheid.

Het Belgische beleid blijkt dus geen uitzondering te zijn in zijn beknoptheid: in de meeste EU-lidstaten ontbreekt praktische ondersteuning voor een doordachte risicoanalyse bij zwangerschap of wens tot zwangerschap.

Brede kijk noodzakelijk: niet enkel vrouwen, niet enkel bekende stoffen

Een belangrijk inzicht uit de studie is dat de huidige aanpak vaak te beperkt blijft:

• Niet alleen vrouwen zijn kwetsbaar. Er is groeiend bewijs dat blootstelling bij mannen vóór de conceptie schadelijke effecten kan hebben op het kind of het zwangerschapsverloop.

• De lijst van gevaarlijke stoffen is onvolledig. De bijlagen van Boek X van de Codex of de Europese richtlijn volstaan niet. Ook stoffen zonder formele reprotoxiciteitsclassificatie kunnen risico’s inhouden. Denk aan oplosmiddelen, fijn stof, uitlaatgassen of stoffen die zich opstapelen in het lichaam (zoals aluminium).

• Vroege zwangerschap en preconceptie zijn kritieke periodes. Net in het eerste trimester, wanneer veel werkenden hun zwangerschap nog niet hebben gemeld, zijn embryo’s erg kwetsbaar. Preventiemaatregelen moeten dus idealiter vóór de conceptie starten.

Risico-inschatting vereist meer zekerheid

De studie toont aan dat het bepalen van een “veilig” blootstellingsniveau voor reproductieve gezondheid bijzonder lastig is. Belangrijke obstakels:

• Veel grenswaarden (OEL’s) zijn niet gebaseerd op reprotoxiciteit.

• Bij gebrek aan data zijn extra veiligheidsmarges nodig, zoals toepassing van slechts 10% van de gangbare grenswaarde.

• In Duitsland worden stoffen voorzien van een specifieke zwangerschapsnotering (MAK-waarde met A, B, C of D-indeling), wat zorgt voor transparantie over de betrouwbaarheid van de grenswaarde.

Deze aanpak helpt preventieadviseurs beter onderbouwde beslissingen nemen, zeker wanneer biomonitoring moeilijk uitvoerbaar is of bij onduidelijke veiligheidsfiches.

Risicobeheer: van proactieve voorbereiding tot gendergelijkheid

De richtlijnen benadrukken dat preventie hiërarchisch moet gebeuren: eerst eliminatie of substitutie, pas als laatste redmiddel persoonlijke beschermingsmiddelen. Voor zwangere personen zijn mondmaskers of ademhalingsbescherming vaak onvoldoende of zelfs risicovol.

Vooruitdenken is cruciaal:

• Zorg voor proactieve risicoanalyses vóór een zwangerschap wordt gemeld.

• Stel actieplannen op die meteen geactiveerd kunnen worden na melding.

• Communiceer helder met alle werknemers over procedures bij zwangerschap.

Tegelijk waarschuwt de studie voor onbedoelde negatieve effecten van beschermingsmaatregelen. Onzorgvuldige werkhervormingen kunnen leiden tot stress, onderbenutting van competenties of zelfs discriminatie op basis van geslacht of leeftijd.

Naar een eenduidige Europese aanpak?

De auteurs pleiten voor een verschuiving in het beleid: weg van enkel bescherming van zwangere vrouwen, naar bescherming van reproductieve gezondheid bij alle werknemers. Een brede, wetenschappelijk onderbouwde richtlijn – eventueel een aparte “Reproductieve Gezondheidsrichtlijn” – zou hiaten in het huidige beleid kunnen opvangen.

Voor preventieadviseurs betekent dit:

• Ruimer kijken dan de wettelijke minimumvereisten.

• Rekening houden met preconceptie en paternale blootstelling.

• Inzetten op duidelijke procedures en communicatie.

• Kritisch omgaan met grenswaarden en zo nodig extra marges toepassen.

Bronnen

Claessens, T., Hougaard, K. S., & Ronsmans, S. (2025). Risk assessment and management of chemical hazards for pregnant workers: a qualitative review of guidance from EU member states. Journal of Occupational Medicine and Toxicology, 20(10).

EU-OSHA – Summary: State of the art report on reproductive toxicants