Psychologische flexibiliteit is vandaag een essentiële competentie voor werknemers én organisaties. In tijden van onzekerheid, hoge werkdruk en complexe verandertrajecten helpt het mensen om wendbaar te blijven, beter met stress om te gaan en richting te geven aan hun werk. Het in 2020 geüpdatete audioboek Acceptance and Commitment Therapy: Principles of Becoming More Flexible, Effective, and Fulfilled van Steven C. Hayes biedt hiervoor heel bruikbare inzichten.
Full disclosure: ik ben al jarenlang fan van de ACT-methodiek, dus misschien niet helemaal onbevooroordeeld 😉.
Wat oorspronkelijk begon als een boekbespreking werd gaandeweg dit artikel, waarin ik de belangrijkste lessen heb vertaald naar praktische handvatten voor de werkvloer.
Wat is ACT? Een korte introductie
Acceptance and Commitment Therapy (ACT) is een wetenschappelijk onderbouwde gedragstherapie die mensen helpt om:
-
om te gaan met moeilijke gedachten en gevoelens, zonder erin vast te lopen;
-
zich bewust te verbinden met hun waarden en daaraan richting te geven in hun handelen;
-
psychologische flexibiliteit te ontwikkelen: het vermogen om open, aanwezig en waardegericht te reageren op wat het leven op je afvuurt.
Hayes, een van de grondleggers van ACT, stelt het treffend: “Suffering is not the problem. The attempt to get rid of suffering is the problem.” Met andere woorden: het is vaak onze controle- en vermijdingsreflex die ons klem zet.
Voor organisaties betekent dit: inzetten op ACT leidt tot medewerkers die beter omgaan met stress, meer betekenis vinden in hun werk en minder snel uitvallen bij tegenslag.
Een beetje nuance is wel op zijn plaats
Vooraleer ik verder ga, is het zinvol om ook enkele kritische kanttekeningen bij ACT te benoemen.
Zo wordt in de wetenschappelijke literatuur al jaren gedebatteerd over de kwaliteit van de meetinstrumenten, met name de populaire AAQ-II-vragenlijst. Die blijkt in de praktijk eerder algemene negatieve gevoelens en neuroticisme te meten dan het specifieke construct van psychologische flexibiliteit.
Ook de zes kernprocessen van ACT (de zogenaamde hexaflex) zijn in sommige studies moeilijk empirisch te onderscheiden, en de onderliggende theorie – de relationele kadertheorie (RFT) – is complex en nog niet volledig onderbouwd in relatie tot ACT in de praktijk.
Bovendien is ACT, zoals elke methodiek, geen universele oplossing. Veel van de principes vind je trouwens ook terug in andere denkkaders. Zo spoort het stoïcisme al eeuwen aan tot acceptatie van wat je niet kunt controleren, en tot handelen vanuit eigen waarden. En net als ACT traint mindfulness de vaardigheid om bewust aanwezig te zijn, zonder direct te oordelen of te reageren.
De toepassing van ACT wint aan kracht wanneer ze wordt geïntegreerd met inzichten uit andere goed onderbouwde modellen, zoals de zelfdeterminatietheorie, die focust op drie psychologische basisbehoeften: autonomie, verbondenheid en competentie.
Dat alles neemt niet weg dat ACT vaak krachtige inzichten en bruikbare methoden biedt. Maar zoals bij elke populaire aanpak geldt: de echte waarde zit niet in het etiket, maar in een bewuste, goed doordachte toepassing.
De zes kernprocessen van ACT
1️⃣ Acceptatie: ruimte maken voor moeilijke ervaringen
In plaats van negatieve gedachten of gevoelens weg te duwen, leer je ze ruimte te geven als tijdelijke bezoekers die je niet hoeven te bepalen.
Een medewerker voelt zich gespannen voor een belangrijke presentatie. In plaats van te denken “ik mag niet zenuwachtig zijn”, leert die persoon mild te erkennen: “ik voel spanning, en ik kan dit moment toch aan.”
➡️ Hoe vaak verwachten we in organisaties eigenlijk emotionele perfectie, en welke ruimte geven we om gevoelens te normaliseren?
2️⃣ Cognitieve defusie: loskomen van gedachten
ACT leert mensen om gedachten te zien als mentale gebeurtenissen, niet als absolute waarheden. Het verschil tussen “ik ben waardeloos” en “ik merk op dat mijn geest me nu de gedachte geeft: ‘ik ben waardeloos'” is fundamenteel.
➡️ Gebruik speelse technieken: laat medewerkers bv. hun storende gedachte op een imaginaire wolk zetten en voorbij laten drijven.
3️⃣ Contact met het hier-en-nu: aandacht trainen
In plaats van te blijven piekeren over het verleden of anticiperen op toekomstige rampscenario’s, leert ACT mensen om hun aandacht bewust in het hier-en-nu te brengen.
➡️ Leidinggevenden die ACT toepassen, kunnen bv. teammeetings starten met een “check-in”. Dat versterkt focus en aanwezigheid.
4️⃣ Zelf-als-context: de innerlijke observator versterken
ACT onderscheidt het veranderlijke zelf (de stroom van gedachten en emoties) van het observerende zelf; het deel van ons dat bewust kan opmerken wat er gebeurt.
Medewerkers die zich niet volledig vereenzelvigen met hun zelfkritiek of stress, behouden meer veerkracht in uitdagende situaties.
➡️Hoe kunnen we in opleidingen meer ruimte maken om medewerkers dit perspectief aan te leren?
5️⃣ Waardenclarificatie: weten wat ertoe doet
ACT moedigt mensen aan om bewust stil te staan bij de waarden die voor hen richtinggevend zijn — bv. groei, samenwerking, creativiteit, eerlijkheid.
Waardenclarificatie versterkt intrinsieke motivatie. Een medewerker die bv. zorgzaamheid als kernwaarde ziet, kan in een zware periode toch kracht putten uit het besef: “ik wil collega’s ondersteunen.”
➡️ Integreer waardenreflectie in onboarding, ontwikkelgesprekken of coaching.
6️⃣ Toegewijd handelen: in kleine stappen vooruit
ACT beklemtoont toegewijd handelen: in lijn met je waarden, ook al zijn er obstakels. Niet wachten tot “alles goed voelt”, maar bewust handelen mét de aanwezige imperfecties.
Een werknemer met angst voor netwerkgesprekken kan toch besluiten om één collega aan te spreken op een event, omdat verbinding een belangrijke waarde voor hen is.
Waarom ACT inzetten op de werkvloer?
Onderzoek toont aan dat ACT:
-
stress en burn-outklachten vermindert;
-
werkbevlogenheid verhoogt;
-
psychologisch herstel bij re-integratie ondersteunt;
-
leiderschap meer mensgericht maakt.
Kleine interventies kunnen al verschil maken: van korte ACT-oefeningen in welzijnsworkshops tot het integreren van ACT-principes in individuele coaching of teamontwikkeling.
Pragmatische aanbevelingen voor op het werk
-
Start klein: integreer eenvoudige ACT-oefeningen in workshops rond stressmanagement of veerkracht.
-
Train leidinggevenden in ACT-principes; bv. hoe ze gesprekken kunnen voeren die psychologische flexibiliteit versterken.
-
Gebruik ACT als steun bij re-integratie: help medewerkers om stappen te zetten mét de aanwezige spanningen.
-
Stimuleer waarde-gedreven werken: verbind persoonlijke waarden van medewerkers aan organisatiedoelen.
Tot slot: durven loslaten en bewuster kiezen
Zoals de mindfulness-expert Jon Kabat-Zinn het treffend samenvatte: “You can’t stop the waves, but you can learn to surf.” Het is een van mijn favorite quotes, en ik vind ze voor de ACT methodiek een toepasselijke metafoor. Want ook op het werk kan men de medewerkers leren surfen op de golven van werkdruk, verandering en onzekerheid. ACT biedt daarvoor een praktisch en diepgaand kompas.
➡️ Hoe kun jij in jouw organisatie meer ruimte maken voor psychologische flexibiliteit; bij medewerkers én bij jezelf?
Bron
Acceptance and Commitment Therapy: Principles of Becoming More Flexible, Effective, and Fulfilled van Steven C. Hayes.
