Verstikking veroorzaakt ongeveer één procent van de dodelijke arbeidsongevallen. Vallen veroorzaakt ongeveer een derde. Die verhouding staat in Om (adem)lucht verlegen, de verkenning die het RIVM in juni 2026 publiceerde voor het Nederlandse ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Het rapport zet er een tweede cijfer naast. Van de gemelde ongevallen met zuurstofgebrek in de Nederlandse ongevallendatabase liep 38 procent dodelijk af, tegen 4 procent voor alle ongevalstypes samen.
Verstikking ligt een factor honderd onder alle arbeidsongevallen samen
Het RIVM drukt de omvang uit in incidentfactoren: dodelijke slachtoffers per 100.000 werknemers per jaar. Voor alle arbeidsongevallen samen vinden de geraadpleegde bronnen waarden tussen 0,3 en 3,5. Voor verstikking tijdens werkzaamheden komt dat uit tussen 0,003 en 0,01. De onderzoekers benoemen die cijfers zelf als onderschattingen, onder meer omdat de Nederlandse Arbeidsinspectie 50 tot 70 procent ondermelding vaststelt.
Het hoge sterftepercentage vraagt evenveel voorbehoud. De 38 procent komt uit 25 gemelde ongevallen met zuurstofgebrek over zeventien jaar, met 37 slachtoffers en 14 overlijdens. Het RIVM vermoedt hier een overschatting. Wie tijdig in de frisse lucht komt of gereanimeerd wordt, houdt vaak geen klachten over, en zulke gevallen belanden minder vaak in een database. Blijvende schade, onder andere aan de hersenen, blijft wel mogelijk.
Lees ook: Besloten ruimtes: wat we leren uit de Franse benadering
Wie te hulp schiet, maakt een vijfde van de dodelijke slachtoffers uit
Bij dit ongevalstype hoort het tweede slachtoffer tot het patroon. Selman en collega’s vonden in hun analyse van dodelijke ongevallen in besloten ruimtes dat maximaal 17 procent van de overledenen reddingswerkers of toegesnelde collega’s waren. Beaver en collega’s kwamen bij Amerikaanse mestopslagen uit op 22 procent. Bij redders is de atmosfeer bijna altijd de doodsoorzaak; bij de eerste betreder spelen ook val en beknelling mee.
De Nederlandse ongevallenmonitor laat hetzelfde zien in het aantal slachtoffers per ongeval. Bij 1,4 procent van alle onderzochte ongevallen valt meer dan één slachtoffer. Bij ongevallen in besloten ruimtes is dat ruim 44 procent. Dat laatste cijfer steunt op negen ongevallen, dus het draagt geen conclusie.
Lees ook: Stikstof, stilstand en schuld: wat een dodelijk ongeval ons leert over risicobeleid
De dodelijke gevallen staan in de fruitloods, de mestkelder en het scheepsruim
De sectoren in het rapport liggen grotendeels buiten de klassieke chemie. Het RIVM vond in twintig jaar vijf ongevallen met ULO-cellen, de bewaarcellen waarin fruit bij een zeer laag zuurstofgehalte blijft liggen. Zes mensen kwamen daarbij om. Twee van die ongevallen gebeurden bij Vlaamse fruitbedrijven. In Sint-Truiden overleed in 2016 een ervaren veilingmedewerker in zo’n cel; de collega die hem nakwam, raakte in ademnood en kon gereanimeerd worden. De Boerenbond publiceerde het jaar nadien een protocol voor ULO-cellen.
Daarnaast beschrijft het rapport mestkelders, geïnertiseerde scheepsruimen, laswerk met argon in krappe ruimtes en reactoren die tijdens onderhoud onder stikstof staan. De zelfrapportering wijst niet naar al die plekken. In de Nederlandse enquête zegt gemiddeld 0,5 procent van de werknemers vaak werk te doen waarbij verstikking kan voorkomen. Energievoorziening (2,1 procent) en delfstoffenwinning (1,8 procent) scoren het hoogst, terwijl landbouw, bosbouw en visserij met 0,3 procent onder dat gemiddelde blijft.
Waarom wijkt ook een ervaren medewerker af van een gekende procedure?
De incidentbeschrijvingen laten twee mechanismen zien. Bij een dodelijk ongeval in 2022 moest een matroos nagaan of een scheepsruim klaar was voor nieuwe lading. Het schip had procedures: toegangsvergunning, gasmeting en een tweede persoon aan de opening. De matroos liet ze achterwege omdat het ruim net was schoongemaakt, terwijl stikstof uit het naastliggende ruim binnenlekte. De eerste stuurman die hem wilde helpen, overleefde het niet.
Het tweede mechanisme is de sluipende verandering van de ruimte zelf. Bij een onderhoudsstop aan een fosforoven in 2009 werkten contractors weken lang zonder adembescherming in de oven. De ruimte tochtte door en werd actief geventileerd, zodat een niet volledig afgesloten inertgasleiding onopgemerkt bleef. Op de laatste dag ging de ventilatie uit en werd de ovenruimte semi-besloten. Twee mensen overleden, een van hen tijdens een reddingspoging.
Het RIVM noemt zuurstofgebrek een onzichtbaar gevaar en wijst op slijtage van het collectieve geheugen. Nieuwe medewerkers en seizoenarbeiders krijgen de gevaren niet altijd mee. In de fruitteelt gaat het soms om iemand die snel een appel uit de cel wil halen.
Lees ook: Eindwerk – Besloten ruimtes voor Dummies: een gids voor preventieadviseurs
De eerste vraag in de werkvergunning is of iemand de ruimte moet betreden
Het rapport vraagt geen nieuwe regelgeving. De aanbevelingen gaan over gedrag, over de timing van informatie en over consequenter werken volgens de arbeidshygiënische strategie. In een van de beschreven gevallen had een camera het betreden van een scheepsruim kunnen vervangen. Vertaald naar een jaaractieplan levert dat vijf punten op:
- Voeg aan de inventaris van besloten ruimtes een kolom handeling toe. Dezelfde ruimte is gevaarlijk tijdens vullen, inertiseren, verpompen of lassen, en onverdacht daarbuiten.
- Zet in de werkvergunning een verplichte stap die vraagt of de taak zonder betreden kan: meting van buitenaf, een vast monsternamepunt of een camera.
- Schrijf per ruimte het reddingsscenario uit: wie alarmeert, wie onder geen beding binnengaat, welke uitrusting waar klaarstaat. Oefen het en registreer de oefening.
- Plan sensibilisering op het moment van het risico: het plukseizoen, de weken waarin mest wordt uitgereden, de dagen rond een onderhoudsstop.
- Registreer “onwel geworden in een ruimte” als aparte categorie bij bijna-ongevallen en breng die cijfers naar het CPBW.
Op de risicolijst blijft vallen het grotere probleem. De waarde van dit rapport zit in de weging van de procedure. Bij zuurstofgebrek bepaalt de eerste minuut de uitkomst, en de reddingspoging hoort zelf bij het risico.
Wekelijks een persoonlijk essay plus het artikeloverzicht in je mailbox? Schrijf je in via onderstaande link.
