Dit artikel is ook verschenen als opiniestuk in de Artsenkrant en verschijnt uitgebreider op SenTRAL.
De rechtbank van Bayonne erkende begin juli de borstkanker van een voormalig stewardess van Air France als beroepsziekte. Sophie Lainault (59) werkte tussen 1989 en 2019 op langeafstandsvluchten en bouwde meer dan 12.600 vlieguren op, waarvan ruim 6.500 tijdens de nacht. De rechters wogen nachtwerk, ioniserende straling op kruishoogte en passief roken samen, en stelden vast dat geen genetische factor of leefstijlfactor de ziekte kon verklaren. Twee regionale erkenningscommissies hadden eerder geoordeeld dat het verband niet vaststond.
Beperkt bewijs bij mensen, sterker bewijs bij proefdieren
Het IARC classificeerde ploegenarbeid met verstoring van het circadiane ritme in 2007 als waarschijnlijk kankerverwekkend voor de mens. Bij de herbeoordeling van 2019 bleef die indeling behouden, op basis van beperkt bewijs uit epidemiologisch onderzoek bij mensen, naast voldoende bewijs en sterk mechanistisch bewijs bij proefdieren. De hypothese berust op onderdrukking van de nachtelijke melatoninesecretie en op verstoring van circadiane genexpressie.
De epidemiologische resultaten blijven uiteenlopen. Studies verschillen sterk in de definitie van nachtwerk, in de gemeten blootstellingsduur en in de roosters die ze onderzoeken. Een duidelijke dosis-responsrelatie komt niet consistent naar voren. Het Franse agentschap Anses publiceert in het najaar van 2027 een expertise over borstkanker in relatie tot nachtwerk, ioniserende straling en chemische stoffen.
Lees ook: Tien jaar nachtdiensten: wanneer cumulatieve blootstelling een kankerrisico wordt
Juridische causaliteit is geen etiologische uitspraak
Denemarken erkende al in 2008 dossiers na langdurig nachtwerk, doorgaans bij vrouwen met twintig tot dertig jaar minstens één nachtdienst per week en zonder andere verklarende factoren. Sinds 2013 hanteert het Deense systeem een drempel van 25 jaar regelmatig nachtwerk voor individuele beoordeling.
Zulke beslissingen beantwoorden de vraag of deze ziekte bij deze persoon aan het werk toegeschreven kan worden. Dat is een ander oordeel dan de vaststelling dat nachtwerk borstkanker veroorzaakt op populatieniveau. Patiënten en media maken dat onderscheid zelden. Het is bruikbaar in gesprek met een patiënte die vraagt of haar loopbaan haar ziek heeft gemaakt.
Lees ook: Van jetlag tot tumor: wat circadiane verstoring doet met het immuunsysteem
De beroepsanamnese bepaalt of er ooit een dossier komt
Borstkanker staat niet op de Belgische lijst van beroepsziekten. Een aanvraag verloopt via het open systeem van artikel 30bis, waarbij de aanvrager moet aantonen dat hij de ziekte niet zou hebben opgelopen zonder de beroepsuitoefening. Volgens het ABVV is in België nog nooit een geval van borstkanker als beroepsziekte erkend, al ligt het aantal aanvragen ook erg laag.
Dat bewijs steunt op de blootstellingshistoriek, en die begint bij wat de (arbeids)arts noteert. Bij de anamnese van een patiënte met een nieuw diagnose gaat het om drie gegevens: het aantal jaren nachtarbeid, de frequentie per week, en blootstellingen die intussen verdwenen zijn. Roken aan boord van vliegtuigen illustreert dat laatste: die blootstelling eindigde in 2000 en woog vijfentwintig jaar later nog mee in een vonnis. Bij een latentietijd van decennia is de anamnese vaak de enige plek waar die informatie ooit is vastgelegd.
Wekelijks een persoonlijk essay plus het artikeloverzicht in je mailbox? Schrijf je in via onderstaande link.
