Nieuwe inzichten uit de arbeidspsychologie tonen aan dat vermoeide werknemers vaker tijdelijk gedrag vertonen dat lijkt op de zogenaamde “Dark Triad” van de persoonlijkheid: narcisme (drang naar bewondering), machiavellisme (anderen gebruiken voor eigenbelang) en psychopathie (gebrek aan empathie of wroeging). Deze gedragskenmerken, meestal beschouwd als stabiele karaktertrekken, blijken ook tijdelijk versterkt te worden… na een slechte nachtrust.
Onderzoekers van de Vrije Universiteit Brussel volgden 103 werknemers in België en Argentinië gedurende 10 werkdagen en vonden dat minder slaapkwaliteit én -kwantiteit op een werkdag leidden tot meer “donkere” gedragsuitingen. De studie verscheen recent in het Journal of Organizational Behavior.
Hoe slaap invloed heeft op het gedrag
Wanneer we slecht slapen, verzwakken onze innerlijke remmen. De zelfregulatie die normaal helpt om impulsen te onderdrukken (zoals frustratie inslikken, sarcasme vermijden of die passief-agressieve mail niét versturen) wankelt. We worden korter van stof, emotioneler, en verliezen sneller onze empathie. Dat blijkt vooral risicovol in professionele contexten waar samenwerken, vertrouwen en zelfcontrole belangrijk zijn.
“Today I wanted others to admire me,” “I used deceit to get my way,” “I tended to lack remorse.” Dit zijn geen zinnen uit een psychologisch profiel, maar voorbeelden van dagelijkse bevragingen in het onderzoek.
Een interessante nuance: het ging niet alleen om wie gemiddeld weinig sliep, maar vooral om dagelijkse schommelingen. Zelfs bij doorgaans rustige of coöperatieve medewerkers leidde een mindere nacht tot een grotere kans op manipulatief of egocentrisch gedrag.
Regressiecoëfficiënten van slaapkwaliteit en -kwantiteit die de dimensies van de donkere triade voorspellen.
Stressbestendigheid als buffer
De mate waarin iemand stress verdraagt, blijkt een sleutelfactor. Slaaptekort verlaagt de zogeheten “distress tolerance” (onze capaciteit om met spanning om te gaan zonder impulsief te reageren). Dit gebrek aan veerkracht fungeert als brug tussen slaap en ongewenst gedrag: wie minder goed slaapt, kan slechter met frustratie omgaan, en wordt dus sneller onprettig gezelschap.
Dit verklaart ook waarom we op sommige dagen “gewoon geen geduld hebben”. (En voor mijn collega’s: nee, ik heb het hier niet over mezelf, dit is blijkbaar een algemene bevinding). Het is niet dat iemand plots veranderd is, maar dat de energiereserves simpelweg op zijn. En laat dat nu net de momenten zijn waarop conflicten, cynisme of kleine sabotage vaker ontstaan.
Wat betekent dit voor HR en preventie?
De bevindingen zijn niet alleen boeiend, maar ook bruikbaar:
1. Bespreek slaap als werkgerelateerde factor. Slaap wordt zelden expliciet besproken in het werkcontext, tenzij bij nachtarbeid. Toch heeft het directe impact op gedrag, samenwerking en veiligheid. Integreer dit onderwerp in welzijnsgesprekken, coaching of opleidingsmodules.
2. Wees waakzaam voor tijdelijke gedragsveranderingen. Gedraagt iemand zich plots afstandelijk, betweterig of kil? Kijk dan ook naar omgevingsfactoren zoals workload, overuren of slaapverstoring. Niet elke “toxische” collega is permanent zo.
3. Zet in op slaapbevordering zonder te beleren. Zorg voor een cultuur die rust niet ridiculiseert. Stimuleer flexibele werkuren, minimaliseer nachtelijke e-mails, en deel tips over slaapkwaliteit op een toegankelijke manier (beter dan het zoveelste webinar over “meer energie in 5 stappen”). Er bestaan zelfs “slaappods” waarin werknemers een dutje zouden kunnen doen! (Wel fat chance dat iemand dat ook effectief durft te gebruiken…).
4. Herken de kwetsbare combinaties. Werknemers met lage stressbestendigheid of in veeleisende functies lopen meer risico op “donkere uitspattingen” bij vermoeidheid. Richt daar extra ondersteuning op: reflectiemomenten, buddy-systemen, of time-outs kunnen effectief zijn.
Reflectie voor leidinggevenden en preventieadviseurs
-
Wanneer vertonen medewerkers bij jullie het meeste “moeilijk” gedrag?
-
Is dat gekoppeld aan deadlines, ploegensystemen, of werkdruk (of jonge kinderen)?
-
Hoe zichtbaar is slaap en herstel in jullie welzijnsbeleid?
Of je nu leidinggevende bent, preventieadviseur of HR-partner: dit onderzoek herinnert eraan dat achter gedrag vaak meer schuilgaat dan attitude alleen. Soms is het gewoon een kwestie van een slechte nacht.
Meer weten?
Het volledige onderzoek vind je in het Journal of Organizational Behavior onder de titel “Rise of the Dark Side: How Sleep Perception Triggers Dark Triad States at Work“ van Evy Kuijpers en collega’s.
