Pesticiden zijn overal: in de lucht die we inademen, de bodem waarop we leven en het voedsel dat we eten. Ze zijn bedoeld om planten, insecten en schimmels te bestrijden, maar steeds meer onderzoek wijst uit dat ook mensen de gevolgen ondervinden, zo stelt een nieuw onderzoeksartikel van het Nederlandse Pointer. De link met aandoeningen als Parkinson, kanker en vruchtbaarheidsproblemen is intussen stevig onderbouwd. Voor preventieadviseurs rijst dan ook de vraag: hoe ga je in je bedrijf verstandig om met dit sluipende risico?
Een persoonlijk verhaal als waarschuwing
Neem het verhaal van Rendert Algra, die als tiener in Friesland met pesticiden sproeide zonder masker of beschermende kledij. Vandaag leeft hij met Parkinson, een ziekte waarvan wetenschappers het verband met blootstelling aan pesticiden niet langer in twijfel trekken. Zijn verhaal maakt tastbaar wat cijfers en rapporten vaak verhullen: blootstelling gebeurt niet alleen “ergens in de landbouw”, maar bij echte mensen, met echte gevolgen.
Wat zegt de wetenschap?
Onderzoeken in de VS en Europa tonen aan dat pesticiden verband houden met:
-
neurodegeneratieve ziekten zoals Parkinson, mogelijk ook ALS en MS,
-
verschillende vormen van kanker,
-
vruchtbaarheidsproblemen en aangeboren afwijkingen,
-
en zelfs gedragsstoornissen zoals ADHD.
Opvallend: risico’s blijken niet alleen bij landbouwers of spuiters verhoogd. Ook omwonenden en consumenten dragen de gevolgen, al is de blootstelling via voeding doorgaans lager. Toch vinden onderzoekers pesticidenresten terug in huisstof, in luiers en uiteraard op ons bord.
Het toelatingssysteem: degelijk maar niet sluitend
In Nederland is het Ctgb de poortwachter die middelen alleen toelaat als ze volgens de huidige inzichten “veilig genoeg” zijn. Maar toxicologen wijzen op lacunes:
-
er wordt onvoldoende getest op hormoonverstoring en neurotoxiciteit,
-
langetermijneffecten blijven onderbelicht,
-
combinaties van middelen (“cocktails”) worden nauwelijks onderzocht,
-
en een aanzienlijk deel van het onderzoek wordt gefinancierd door de industrie zelf.
Het gevolg: stoffen kunnen jarenlang gebruikt worden vooraleer schadelijke effecten worden erkend. Zelfs verboden middelen blijven vaak nog lang in het milieu aanwezig of keren terug via geïmporteerd voedsel.
Pesticidengebruik in België: de harde feiten
1. Hoeveelheid gebruik per hectare
-
Volgens de FAO / Worldometers‑gegevens gebruikt België ongeveer 5 742 ton pesticiden, wat neertelt op zo’n 6,7 kg per hectare akkerland.
-
Andere bronnen rapporteren vergelijkbare cijfers: zo noteert VITO in 2019 7 kg/ha, waarmee België vierde op de ranglijst van EU-landen is, na Cyprus, Nederland en Malta.
2. Trend: daling, maar niet dramatisch
-
Tussen 2011 en 2019 is het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in België gestabiliseerd op een relatief hoog niveau. In 2011 lag het op 4,9 kg/ha, en daalde licht naar 4,3 kg/ha in 2019.
-
Die lichte daling wordt ook zichtbaar in de Harmonised Risk Indicator 1 (HRI‑1), van 102 (2011) naar 72 (2018).
3. Groeiend risico in vergelijking met buurlanden
- Ondanks die lichte daling blijft België stukken hoger scoren dan buurlanden als Duitsland (\~2,7 kg/ha) en Frankrijk (\~2,0 kg/ha).
Wat betekent dit voor preventieadviseurs?
Wie in bedrijven of organisaties met pesticiden werkt, kan het risico niet negeren. Belangrijke aandachtspunten zijn:
-
Bronaanpak: stimuleer alternatieven voor chemische bestrijding (mechanisch, biologisch, geïntegreerde bestrijding).
-
Bescherming van werknemers: zorg dat persoonlijke beschermingsmiddelen correct en consequent gebruikt worden. Training en toezicht zijn cruciaal.
-
Ventilatie en werkprocedures: beperk blootstelling via inhalatie, organiseer taken zodat werknemers niet in de spuitnevel belanden.
-
Bewustwording bij niet-landbouwbedrijven: ook in groenonderhoud, magazijnen (biociden) en schoonmaak kan blootstelling optreden.
Een reflectieve vraag voor u als preventieadviseur: weet u in uw organisatie wie er met pesticiden of biociden werkt, en hoe zij worden beschermd? Of blijft dit een blinde vlek in uw risicoanalyse?
Balans tussen economische realiteit en gezondheid
De landbouw draait op efficiëntie en opbrengst, maar de maatschappelijke kost van pesticidengebruik in ziekten, zorg en menselijk leed wordt zelden meegeteld. Dat maakt de discussie beladen. Toch kan het voor bedrijven lonen om vooruit te lopen:
-
Gezonde werknemers zijn productiever en verzuimen minder.
-
Een duurzaam imago helpt bij klanten en partners.
-
Strengere regelgeving komt er sowieso; wie nu al inzet op alternatieven is beter voorbereid.
Slotbeschouwing
Pesticiden zijn geen exotisch probleem “ver weg op het veld”, maar een sluipend risico dat ook in de bedrijfscontext relevant is. Voor preventieadviseurs ligt hier een duidelijke opdracht: risico’s zichtbaar maken, alternatieven stimuleren en werknemers beschermen. Zoals Rendert Algra zelf zegt: “Als je zulk goed spul hebt ontwikkeld waar zoveel van doodgaat, hoe zou het dan geen effect hebben op de mens?”
