De zorg- en welzijnssector kent al jaren een opvallende en hardnekkige stijging van niet-dodelijke arbeidsongevallen. Nieuwe cijfers van EU-OSHA bevestigen de trend: in tien jaar tijd is het aantal geregistreerde niet-dodelijke ongevallen in deze sector bijna verdubbeld. De boodschap is duidelijk: ondanks professionaliteit en engagement blijft zorg een hoogrisico-omgeving. De uitdaging zit niet alleen in techniek of gedrag, maar vooral in de complexe samenloop van fysieke, organisatorische en psychosociale factoren.
Een sector met een structureel hoog risico
In 2022 registreerde de EU 469.685 niet-dodelijke ongevallen in zorg en maatschappelijke dienstverlening, goed voor 16% van alle ongevallen in Europa. Dat aandeel lag in 2012 nog op 9%. De incidentiegraad steeg van 1.462 naar 2.134 ongevallen per 100.000 werknemers.
De toename doet zich voor in alle subsectoren: ziekenhuizen, woonzorgcentra en sociale diensten. De cijfers weerspiegelen geen tijdelijke coronapiek, maar een structurele evolutie. De sector is gegroeid, maar de stijging van de ongevallencijfers is nog veel groter.
Een scherpe vraag dringt zich op: hoe kan een sector die draait rond zorg en veiligheid zo kwetsbaar zijn voor arbeidsongevallen?
Niet-dodelijke arbeidsongevallen in gezondheidssectoren. Van: Rapport EU-OSHA, p. 28.
Hoe komen deze ongevallen tot stand? De “Swiss cheese”-realiteit
EU-OSHA beschrijft het bekende Swiss-cheese-model: een ongeval ontstaat wanneer verschillende “gaten” in technische, organisatorische en gedragsmatige beschermingslagen tegelijk op één lijn komen te staan.
Reflectie voor organisaties: Waar zitten onze gaten? Zijn ze gekend? Zijn we bereid om ze te benoemen voordat ze op één lijn komen?
De belangrijkste vormen van ongevallen:
• Slips, trips & falls: Glad vloeroppervlak, rommelige gangen, tijdsdruk en vermoeidheid groeien uit tot een perfect recept voor valpartijen. Vooral oudere werknemers lopen een hoger risico.
• Snij- en prikletsels: In 2022 zagen we een opmars van infecties en contaminatieletsels. Het gebruik van veiligheidsnaalden helpt, maar alleen als ze overal en consequent worden toegepast.
• Geweld en agressie: Incidenten van fysieke of verbale agressie nemen toe, vooral in residentiële en ambulante zorg. Preventie vraagt een mix van opleiding, organisatorische maatregelen en een cultuur die incidenten bespreekbaar maakt.
• Fysieke overbelasting: Het tillen, draaien, ondersteunen en verplaatsen van cliënten blijft een topper in de ongevallencategorieën. De impact op rug en schouders is groot én cumulatief.
• Blootstelling aan gevaarlijke stoffen: Vooral in ziekenhuizen en labo’s blijft dit een risico: chemicaliën, biologische agentia, medicinale stoffen.
• Ongevallen met voertuigen: Ambulances, thuiszorg, logistiek transport: mobiliteit blijft een onderschat risico.
Niet-dodelijke arbeidsongevallen naar contactwijze en geslacht. Van: Rapport EU-OSHA, p. 37.
Wat is de impact? Veel verder dan een letsel alleen
-
Op werknemers: Van snijwonden en verstuikingen tot infecties, agressietrauma’s en chronische musculoskeletale klachten. Tel daar psychologische gevolgen bij: angst, schaamte, frustratie of faalangst na een incident.
-
Op organisaties: Verhoogd absenteïsme, verstoring van teams, hogere werkdruk voor collega’s, stijgende vervangings- en opleidingskosten en risico op kwaliteitsverlies in de zorgverlening.
-
Op de samenleving: Minder zorgcapaciteit, hogere kosten voor ziekteverzekering en een grotere druk op al overbelaste zorgsystemen. Een ongeval van één zorgprofessional raakt uiteindelijk ook de patiënt.
Niet-dodelijke arbeidsongevallen naar soort letsel. Van: Rapport EU-OSHA, p. 39.
Wat werkt wél? Preventie op drie niveaus
-
Technische maatregelen: Veilige vloeren, aangepaste verlichting. Ergonomische inrichting van kamers en werkposten. Veiligheidsnaalden, gesloten afvalsysteem, decontaminatiezones. Goed onderhouden materiaal en voertuigen.
-
Organisatorische maatregelen: Risicobeoordeling die verder gaat dan “papier-in-orde”. Voldoende personeel, doordachte shiftplanning en beperking van alleenwerk. Laagdrempelig meldsysteem voor incidenten en bijna-ongevallen. Consequente opvolging: elke melding verdient een terugkoppeling.
-
Individueel gedrag en cultuur: Correcte tiltechnieken, geen recapping van naalden. Gebruik van PBM’s zonder shortcut-reflexen. Oefenen, bijscholen, reflecteren. Een cultuur waarin men elkaar durft aan te spreken én fouten bespreekbaar zijn.
Aanbevelingen voor preventieadviseurs
-
Maak van risicobeoordeling een levend instrument. Niet één keer per drie jaar: maandelijks bijsturen op basis van incidenten en observaties.
-
Analyseer de interactie tussen risico’s. MSA-belasting, psychosociale druk en tijdsdruk versterken elkaar. Analyseer ze nooit geïsoleerd.
-
Monitor de hoge-risicogroepen. Nieuwkomers, uitzendkrachten en werknemers boven de 45 jaar tonen systematisch hogere risico’s.
-
Voer een “near-miss-cultuur” in. Een bijna-ongeval is een gratis leermoment dat je geen slachtoffer kost. Onbenut laten is pure verspilling.
-
Veranker psychosociale veiligheid ook in het ongevalspreventiebeleid. Agressie is geen incidentprobleem maar een systeemprobleem.
-
Communiceer over successen. Een daling van prikletsels met 20% dankzij een nieuw naaldenbeleid? Deel het. Teams leren het graag van elkaar.
Tot slot: een uitnodiging tot zelfreflectie
Zorgprofessionals geven veel, vaak meer dan gezond is. In een sector die gebouwd is op empathie en verantwoordelijkheid, bestaat het risico dat veiligheid en ergonomie “iets voor later” worden. Het EU-OSHA-verslag herinnert ons eraan: welzijn van werknemers is een voorwaarde voor kwaliteit van zorg. Geen luxe, maar structuur.
Als afsluiter: Als er in jouw organisatie morgen 10% minder ongevallen zouden zijn, waaraan zou dat volgens jou liggen? En als het 10% méér zouden worden, welk “gat in de kaas” zou dan de boosdoener zijn?
