De link tussen lichaam en geest is veel meer dan een abstract concept; het is een concrete biologische realiteit met directe gevolgen voor de gezondheid en veerkracht van medewerkers. Onderzoek van psychiater en onderzoeker Livia De Picker (Universiteit Antwerpen) toont aan dat ons immuunsysteem en onze mentale toestand elkaar diepgaand beïnvloeden. Voor preventieadviseurs en HR-professionals biedt dit inzicht een nieuwe lens om naar welzijn, verzuim en preventie te kijken. Het verhaal begint met een pijnlijke les uit de recente pandemie, maar reikt veel verder.
Een pijnlijke les uit de pandemie
Tijdens de COVID-19-crisis ontdekte De Picker dat mensen met een psychische kwetsbaarheid, zoals schizofrenie, een bipolaire stoornis of een ernstige depressie, een significant hoger risico liepen. Ze belandden niet alleen vaker in het ziekenhuis, maar hadden ook een dubbel zo hoge kans om te overlijden na een infectie. Dit komt deels door gekende risicofactoren zoals een ongezondere leefstijl of bijkomende medische problemen, maar het onderzoek legde een dieperliggende oorzaak bloot: een anders functionerend immuunsysteem.
Deze bevindingen waren zo alarmerend dat De Picker en haar collega’s in heel Europa campagne voerden om deze kwetsbare groep voorrang te geven in de vaccinatieplannen. In 2021 bleken slechts vier van de twintig onderzochte Europese landen hier rekening mee te houden. Na intensief lobbyen pasten zes andere landen hun beleid aan. Het toont aan hoe deze groep, die vaak al moeilijker toegang heeft tot zorg, in de blinde vlek van het beleid kan belanden. Een reflectieve vraag voor organisaties dringt zich op: hoe alert zijn wij voor de fysieke gezondheidsrisico’s van onze mentaal meest kwetsbare medewerkers?
Het verhaal wordt nog complexer. Nieuw onderzoek suggereert dat mensen met schizofrenie na vaccinatie wel een snelle, initiële immuunreactie vertonen, maar vervolgens minder goed antistoffen aanmaken. De Picker vergelijkt het treffend: “Het is alsof het immuunsysteem wel even wakker schiet, maar dan de snoozeknop indrukt.” Dit zou kunnen betekenen dat zij minder goed beschermd zijn en mogelijk een aangepast vaccinatieschema nodig hebben, een fenomeen dat ook bij ouderen wordt gezien. Deze kwetsbaarheid beperkt zich overigens niet tot COVID-19; het patroon van verhoogd risico bij infectieziektes lijkt structureel.
Meer dan alleen tussen de oren: de biologie van welzijn
Hoe kan een verstoord immuunsysteem leiden tot psychische klachten? Een herkenbaar voorbeeld is het zogenaamde sickness behavior. Dat lusteloze, apathische en neerslachtige gevoel aan het begin van een griep of andere infectie wordt niet veroorzaakt door het virus zelf, maar door de reactie van je eigen immuunsysteem. Het is een slim overlevingsmechanisme dat je dwingt om energie te sparen en in bed te kruipen. Maar wat als dit gevoel chronisch wordt? Dan krijg je een toestand die sterk op een depressie lijkt.
De Picker stelt dat naar schatting 20 tot 30 procent van de depressies gelinkt is aan een overactief immuunsysteem. Deze “immuungemedieerde” depressies reageren vaak minder goed op klassieke antidepressiva en kennen een ander klachtenpatroon: extreme vermoeidheid, meer slaapbehoefte en een toegenomen eetlust. Dit opent de deur naar een radicaal andere behandelingswijze. In plaats van enkel op de hersenchemie te focussen, wordt nu onderzocht of ontstekingsremmers, in combinatie met klassieke therapie, voor deze specifieke groep een uitkomst kunnen bieden.
Oorzaken met verstrekkende gevolgen
De verstoring van het immuunsysteem komt niet uit de lucht vallen. De Picker identificeert verschillende oorzaken. Vroege blootstelling aan infecties, zelfs al in de baarmoeder, kan het immuunsysteem op een pad zetten dat later het risico op psychische problemen verhoogt. Ook auto-immuunaandoeningen zoals reuma of de ziekte van Crohn gaan vaak gepaard met een verhoogde kans op mentale klachten.
Daarnaast spelen leefstijlfactoren een cruciale rol. Overgewicht, een verstoord suikermetabolisme, te weinig beweging en een ongezond dieet kunnen een chronische, laaggradige ontsteking in het lichaam veroorzaken, die op haar beurt weer kan bijdragen aan psychische klachten. Een bijzonder aangrijpende factor is jeugdtrauma. Opgroeien in een chronisch onveilige omgeving leidt tot chronische stress, wat het immuunsysteem ontregelt. Het lichaam en brein passen zich aan een constante dreiging aan, met een overactief stress- en immuunsysteem tot gevolg. Op latere leeftijd kan deze ‘aanpassing’ zich wreken, zelfs wanneer de omgeving allang veilig is.
Van inzicht naar actie: wat kunnen we leren voor de werkvloer?
Deze wetenschappelijke inzichten bieden concrete handvatten voor een modern en effectief welzijnsbeleid. De erkenning dat psychische klachten een duidelijke biologische component hebben, is op zich al een krachtig middel tegen stigma. Het verplaatst de focus van “karakterzwakte” naar een behandelbaar gezondheidsprobleem. Maar we kunnen verder gaan.
1. Zet in op een gezonde leefstijl als immuun-booster: De basisprincipes van welzijn (beweging, voeding en slaap) krijgen door dit onderzoek een diepere betekenis. Ze zijn niet enkel “goed voor je”, maar vormen de fundering voor een gereguleerd immuunsysteem.
-
Beweging: Studies tonen aan dat running therapy bij depressie even effectief kan zijn als antidepressiva, maar dan met bijkomende fysieke voordelen. De drempel hoeft niet hoog te zijn. De Wereldgezondheidsorganisatie adviseert 150 minuten matige activiteit per week, maar zoals De Picker benadrukt: “Begin al met een wandeling van 15 minuten elke dag. Zelfs dat kan al een enorm verschil maken.”
-
Voeding: Een gevarieerd, plantaardig dieet voedt niet alleen ons lichaam, maar ook ons microbioom in de darmen, wat een kalmerend effect heeft op het immuunsysteem. Omega-3-supplementen kunnen hierbij ondersteunend werken.
-
Slaap: Tijdens de slaap voert ons immuunsysteem zijn herstellende taken uit. In een 24/7-cultuur is het bewaken van slaaphygiëne een essentiële preventieve maatregel.
2. Herken de symptomen: De typische klachten van een immuungemedieerde depressie (extreme vermoeidheid en apathie) kunnen op de werkvloer verkeerdelijk geïnterpreteerd worden als demotivatie of desinteresse. Kennis van deze onderliggende biologie kan leiden tot meer begrip en een adequatere doorverwijzing.
3. Creëer een veilige basis: Het verband tussen jeugdtrauma, stress en het immuunsysteem onderstreept het belang van psychologische veiligheid op het werk. Een werkomgeving die gekenmerkt wordt door chronische stress, onvoorspelbaarheid of conflicten, kan bestaande kwetsbaarheden versterken en het herstel ondermijnen.
De toekomst is persoonlijk
De immunopsychiatrie staat nog in de kinderschoenen, maar de belofte is groot. De Picker droomt van een toekomst waarin een eenvoudige bloedtest kan helpen voorspellen welke behandeling voor een individu het meest effectief zal zijn. Dit is geen verre utopie, maar de volgende stap in gepersonaliseerde zorg, ook voor mentale aandoeningen.
Voor organisaties ligt hier de uitdaging en de kans: door de diepe verbinding tussen lichaam en geest te erkennen en ernaar te handelen, kunnen we een werkomgeving creëren die niet alleen productief is, maar ook fundamenteel bijdraagt aan de veerkracht en de algehele gezondheid van elke medewerker.
Wil je meer weten? Livia De Picker licht het onderzoek toe in de podcastaflevering “Waarom maakt een infectieziekte je mentaal ziek (en omgekeerd)?” van Eos Wetenschap.
