AI is niet zomaar een technologische hype. Het verandert werk, organisatie en zelfs arbeidsverhoudingen. De Europese sociale partners in de bankensector ondertekenden op 14 mei 2024 een nieuwe Joint Declaration on Employment Aspects of Artificial Intelligence. Daarin leggen werkgevers en vakbonden samen principes vast over hoe AI op een verantwoorde manier in de sector moet worden ingezet. Het resultaat biedt ook interessante lessen voor andere sectoren, zoals welzijn op het werk en HR-beleid.
Wat kunnen preventieadviseurs en HR-professionals hieruit leren? Ik zet de belangrijkste inzichten op een rij. Ik bied ook enkele pragmatische tips of reflectieve vragen aan om ze concreet toe te passen in de praktijk. Daarbij gebruik ik dit symbool: ➡️.
Waarom deze gezamenlijke verklaring?
AI is intussen geen toekomstmuziek meer, zeker in de financiële sector. Toepassingen zoals fraude-opsporing, risicobeheer en klantinteractie zijn al gangbaar. Maar ook HR-domeinen zoals rekrutering, personeelsplanning en people analytics worden almaar vaker gestuurd door algoritmen.
De Joint Declaration erkent dat AI enorme kansen biedt, maar ook risico’s op vlak van:
-
transparantie en controle
-
privacy en gegevensbescherming
-
werkorganisatie en psychosociale belasting
-
gezondheid en veiligheid op het werk
-
gelijke behandeling en discriminatie
Sociale dialoog en collectief overleg zijn essentieel om deze aspecten te monitoren en bij te sturen. Dat is dé rode draad in het document.
➡️ Hoe wordt bij jouw organisatie nu al het overleg over AI-toepassingen georganiseerd (of net niet)?
Het gaat snel. De grafiek: tijd om 1 miljoen gebruikers te bereiken.
AI is nooit een zwart gat: transparantie en mens-in-controle
AI-systemen zijn soms moeilijk te doorgronden (“black boxes”). Daarom pleit de verklaring expliciet voor:
-
menselijke controle op AI-beslissingen
-
het recht op uitleg voor werknemers
-
beperkingen op het gebruik van AI voor monitoring en toezicht
Algoritmes mogen geen beslissingen nemen die de werknemer juridisch of wezenlijk raken zonder menselijke tussenkomst. Denk aan promoties, functie-invulling of sancties.
➡️ Pragmatische tip: bij invoering van nieuwe tools, leg vooraf vast wie de eindverantwoordelijkheid draagt en hoe je werknemers hierover informeert.
Gezondheid en veiligheid: ook voor AI
AI heeft directe impact op de arbeidsomstandigheden. De verklaring vraagt daarom om:
-
regelmatige gezamenlijke risicoanalyses, specifiek gericht op de impact van AI en algoritmische sturing
-
bijzondere aandacht voor psychosociale risico’s door verhoogde prestatiedruk of ondoorzichtige monitoring
Een nuttige aanbeveling voor preventieadviseurs: betrek AI-ontwikkelingen actief in je risicoanalyse en overlegstructuren.
➡️ Vraag in je comité PBW of ondernemingsraad expliciet naar geplande of lopende AI-toepassingen die het werk beïnvloeden.
Het kan ook goed gaan. Grafiek: positieve invloed van het gebruik van AI op de tevredenheid van financiële medewerkers in Duitsland.
Opleiding en AI-geletterdheid: een absolute prioriteit
De verklaring onderstreept het belang van:
-
continue opleiding en omscholing
-
ontwikkeling van AI-geletterdheid bij alle medewerkers
-
het dichten van de digitale kloof
In lijn hiermee verplicht de Europese AI Act werkgevers sinds februari 2025 om hun medewerkers op te leiden in AI-geletterdheid wanneer ze AI in processen toepassen. Niet enkel IT-profielen dus!
➡️ Toets of jouw opleidingsplan voldoende inzet op AI-kennis voor alle betrokken functies.
Digitale rechten en ethiek
Er wordt ook een stevig kader geschetst rond digitale rechten:
-
beperkingen op AI-gestuurde surveillance
-
bescherming van persoonsgegevens
-
garantie op menselijke controle en mogelijkheid tot bezwaar
HR-professionals en preventieadviseurs kunnen hierop inspelen door:
-
mee te waken over evenwichtige data-inzichten
-
privacy-impactanalyses uit te voeren bij nieuwe AI-projecten
-
medewerkers bewust te maken van hun rechten
➡️ Zijn de afspraken over datagebruik in jouw organisatie al afgestemd op het gebruik van AI?
Bestaande en aanstaande AI-regelgeving: VS, China en de EU.
Samengevat
AI biedt kansen, maar vraagt waakzaamheid. Sociale dialoog en collectieve afspraken zijn hierbij cruciaal. Preventieadviseurs en HR moeten dus actief betrokken zijn bij het AI-beleid.
De Europese bankensector toont met deze verklaring hoe je als sector in dialoog tot gedeelde waarborgen komt. Andere sectoren kunnen dit voorbeeld volgen. De Joint Declaration benadrukt terecht dat mensgerichtheid, transparantie en ethiek geen overbodige luxe zijn in een AI-gedreven werkcontext.
➡️ Slotvraag: welke principes uit deze verklaring zou jouw sector of organisatie vandaag al kunnen vertalen in concrete afspraken?
Wil je meer hierover lezen? Naast het persbericht is er ook een uitgebreid 122 pagina’s tellend rapport.
